Generic selectors
Exact matches only
Zoek een titel
Zoek in de Gestelde Vragen
Zoek een Artikel
Zoek naar Thema's
Filter by Categories
Artikelen
Mensbeeld
Nieuwsberichten
Relaties
Religie
Samenleving
Technologie
Wetenschap
Zingeving

Solidariteit: mag dat nog iets kosten?

17 april 2018

Is kiezen voor jezelf egoïstisch? Die vraag stelde Marja Jager-Vreugdenhil onlangs in een artikel op deze website. Ze gaf aan dat het niet verkeerd is om jezelf ontplooien en daarin voor jezelf te kiezen. Wél kun je zo op jezelf gericht zijn, dat je het gezamenlijke belang uit het oog verliest. Maar hoe zit dat dan met dat gezamenlijk belang? Zijn we iets aan elkaar verplicht en zo ja, wat? Solidariteit is geen gegeven, constateert politicoloog Trineke Palm. Het moet worden gevormd, afgedwongen en onderhouden. Hoe dat zit, laat ze zien vanuit de context van de Europese Unie (EU).

Drieënveertig jaar na hun toetreding tot de – toen nog – Europese Gemeenschap, besloten de Britten in juni 2016 via een referendum weer uit de EU te stappen. In 1975 had 67% van de Britten nog vóór EEG-lidmaatschap gestemd. Opkomst bij dat referendum: 65%. In 2016 stemde 52% tégen voortzetting van het EU-lidmaatschap. Opkomst bij dit referendum: 72%. Er is al veel gezegd over de geografische en generatieverschillen tussen voor- en tegenstanders van de Brexit. En over de gevoerde campagne. Dus daar wil ik in dit artikel niet verder op ingaan. Wel maakt de Brexit één ding duidelijk: de slogans “we want our country back” en “take back control” domineerden de campagne en laten een sterk geloof in een nationaal collectief en zelfbeschikking zien.

Hoe belangrijk is solidariteit? Reageer direct.

Een waardengemeenschap mag wat kosten

Het Brexit-sentiment staat niet op zichzelf. Ook in Nederland pleiten sommige politieke partijen voor uittreden uit de EU; voor een Nexit. Gelijkgestemde politici in andere landen prediken dezelfde boodschap. Weg uit de EU. In ons eigen land valt de kosten-batenanalyse van de EU bij de meeste politieke partijen vooralsnog positief uit. Een meerderheid van onze politici voelt weinig voor uittreding. Voor minister-president Rutte valt het nut van de Europese Unie samen met de interne markt, de EU als ‘banenmachine’ en de EU van markt & munt. Echter, dit is een te smalle basis om het lidmaatschap van de Europese Unie op te evalueren. De EU is een waardengemeenschap. En dat mag ook wat kosten.

“Al ruim 70 jaar is Europa een relatief vreedzaam continent, waarin allerlei landen positief en in verbondenheid samenwerken”

Hier kom ik bij de term solidariteit. Het Europese integratieproces is ontstaan tegen de achtergrond van de horror van twee wereldoorlogen. Een tijd waarin sprake was van een negatieve vicieuze cirkel van haat en wrok tussen met name Duitsland en Frankrijk. Het was Robert Schuman, de founding father van de EU, die doorhad dat samenwerking de weg was naar duurzame vrede. Schuman zag de integratie van de kolen- en staalmarkten als een middel om solidariteit tot stand te brengen. Hij had een vooruitziende blik. Al ruim 70 jaar is Europa een relatief vreedzaam continent, waarin allerlei landen positief en in verbondenheid samenwerken. Het toont aan hoe belangrijk het kan zijn om een gezamenlijk belang te zoeken en na te blijven streven.

Als we Europa waarderen op basis van datgene wat we ervoor terugkrijgen, vergeten we de solidariteit. Dat werd bijvoorbeeld duidelijk toen Griekenland financiële steun nodig had, legt politicoloog Trineke Palm uit.

De prijs voor zelfbeschikking

Je zou zeggen dat het niet logisch is om het belangrijkste resultaat van Europese samenwerking – vrede – overboord te gooien. Moeten we de vrede die al vele decennia aanwezig is binnen Europa niet juist waarderen en koesteren? Toch rommelt het al enkele jaren binnen de EU. Ik schetste het hierboven al. Het anti-EU-sentiment is in diverse Europese landen aanwezig. De belangrijkste reden hiervoor? De economische logica is leidend geworden. Het Europese project is lange tijd aan de burger ‘verkocht’ op basis van economische argumenten. Bijvoorbeeld: gemakkelijk betalen over de grens, goedkoper bellen in het buitenland, snelle internetverbindingen etc. De burger kreeg de rol van consument. Zo ontstond bij ons, gewone burgers, het idee dat de legitimiteit van de EU afhing van concrete resultaten.

“Moeten we de vrede die al vele decennia aanwezig is binnen Europa niet juist waarderen en koesteren?”

Het bijbehorende verwachtingspatroon wordt een probleem wanneer er ineens om solidariteit wordt gevraagd. Wanneer we andere landen moeten helpen en daar niet direct iets voor terugkrijgen. Wanneer Europa niets lijkt op te leveren, maar ons vooral iets kost. Dat hebben we gezien tijdens de eurocrisis, omvallende banken en de economische malaise die ontstond in Griekenland. Noodfondsen en financiële steunpakketten werden toen vooral gelegitimeerd op basis van het redden van de euro en niet zozeer vanuit een besef van verbondenheid.

Volg ons ook op Facebook. Dan mis je nooit meer iets!

Solidariteit als morele opdracht

Solidariteit binnen Europa is dus niet een ‘last resort’, zoals Rutte dat vorige maand in zijn Europa-speech verwoordde, maar het is een morele opdracht. Het Europese integratieproject dient een hoger doel. Solidariteit is daarom een belangrijke bouwsteen voor de legitimiteit van de Europese samenwerking. Als de onderlinge verbondenheid en solidariteit onder druk komt te staan, dan heeft dat z’n weerslag op de legitimiteit van de EU als geheel. En lopen we het risico dat de geschiedenis zich vanzelf weer gaat herhalen.

Solidariteit: mag dat nog wat kosten?

Omdat solidariteit geen gegeven is, moeten we er pal voor staan, stelt Trineke Palm. Het moet worden gevormd, afgedwongen en onderhouden.

Solidariteit – binnen en buiten de EU – is echter geen gegeven. Het moet worden gevormd, afgedwongen en onderhouden. Dat kan via besluitvormingsregels en procedures. Maar nog belangrijker is dat, voor wat de EU betreft, EU-instituties, nationale regeringen, politieke partijen, en individuele politici hun verantwoordelijkheid nemen. Botsende visies en mandaten ontslaan onze politici niet van de verplichting er samen uit te komen. Dat betekent concreet dat politici een brugfunctie vervullen. Ze verdedigen niet alleen een nationale en/of ideologische positie in de Europese arena, maar zien het grotere geheel. Ze erkennen daarom de nationale posities van anderen. En ze verdedigen de samenwerking en solidariteit in het nationale publieke debat.

Het gezamenlijke belang ondermijnen

Nog even terug naar Schuman. Ook in de beginjaren van het Europese integratieproces stonden de kiezers, nog vol van wrok en angst na het einde van de Tweede Wereldoorlog, niet per se te springen om Europese eenwording. Echter, geïnspireerd door de (christelijke) boodschap van verzoening wisten politici als Schuman en Adenauer over een diepgeworteld wantrouwen heen te stappen. Zij lieten zich niet leiden door de publieke opinie van hun tijd, maar leidden deze zelf. Ook nu is zulk leiderschap nodig, binnen en buiten de EU. Hebben we leiders nodig die slagkracht verbinden met solidariteit.

Wat is voor jou belangrijker? Oog hebben voor elkaar of lekker je eigen gang gaan? Reageer op onze poll, of plaats een reactie onder dit artikel.

mm
Meer van Trineke Palm
Dr. Trineke Palm is politicoloog en EU-veiligheidsdeskundige en als post-doctoraal onderzoeker werkzaam op de de Universiteit Utrecht. Zij doet onderzoek naar het proces van Europese integratie, in het bijzonder op het gebied van veiligheid en buitenlands beleid. Palm studeerde Politieke en Sociale Wetenschappen aan de Vrije Universiteit (VU) te Amsterdam en rondde cum laude haar bachelor- en masterstudie af. Op 20 maart 2017 promoveerde ze aan de VU op de vraag: is de Europese Unie nog wel de bevorderaar van vrede die de oprichters voor ogen stond?

Stel je eigen vraag hier!

Aantal reacties: Oeps, nog geen reacties. Wees de eerste die reageert!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *