Hoe haalbaar is wereldwijde vrijheid?

Start | Mens-zijn | Hoe haalbaar is wereldwijde vrijheid?

Vrijheid is de afgelopen maanden een hot item in het publieke debat. Niet alleen gaat het dan om onze vrijheden in Nederland – denk aan vaccinaties en de ‘coronapas’ – maar ook om vrijheid in andere werelddelen. De erbarmelijke omstandigheden waaronder vluchtelingen in Zuid-Europese opvangkampen moeten zien te (over)leven. Maar ook de toenemende onvrijheid in Afghanistan. Dit alles zette onze redacteur Gertjan aan het denken over de vraag: hoe haalbaar is wereldwijde vrijheid? Hij schreef er de volgende blog over.

The Handmaid’s Tale

Kort na de zomervakantie beheerste Afghanistan het nieuws. Zoals aangekondigd trok Amerika z’n troepen terug. En daarmee rolde het land onbedoeld de rode loper uit voor de oprukkende Taliban. De stroom verhalen en geruchten die daarna op gang kwam, deed mij sterk denken aan de bekende serie The Handmaid’s Tale. Vrouwen in het bedrijfsleven en het onderwijs die van de ene op de andere dag hun baan kwijt waren. Jonge meisjes die uit hun gezin geplukt werden, zodat ze uitgehuwelijkt konden worden aan Taliban-strijders.

En dan natuurlijk de tientallen, honderden, duizenden mensen die het land uit probeerden te komen, maar vaak niet wisten hoe. Het bezorgde mij knagende vragen. Zoals: wat is de prijs van vrijheid? En wie moet die prijs betalen? Om heel eerlijk te zijn: ik weet het niet. Wél moest ik denken aan een lezing die oud-politicus en schrijver Jan Terlouw drie jaar geleden hield in de Dominicanenkerk in Zwolle. Daar gaf hij in de aanloop naar Bevrijdingsdag een zogeheten ‘Vrijheidscollege’.

Lees en luister: ‘Onze Westerse obsessie met geluk is een vergissing’

De geruchten in Afghanistan doen denken aan de serie The Handmaid’s Tale. (Beeld: Giphy/Hulu)

Ademnood

Hij vertelde over ver de oorlogsjaren, die hij bewust meemaakte. Over de problemen rond het realiseren van vrijheid. Maar vooral over de wáárde van vrijheid. Het werd een boeiend college vol prachtige uitspraken. Zoals deze: “Wie ademhaalt, vindt dat niet bijzonder. Pas wanneer je in ademnood verkeert, weet je hoe bijzonder ademhalen is.” Met vrijheid is dat niet anders, legde Terlouw de parallel. “Je leert vrijheid pas écht waarderen als je het hebt moeten ontberen.”

Terlouw, bekend van het ‘touwtje uit de brievenbus’, benadrukte dat het belangrijk is dat we blijven leren van het verleden. “De geschiedenis herhaalt zich nooit precies, maar wat vandaag gebeurt kan niet los worden gezien van de geschiedenis.” Hij gebruikte vervolgens de zogeheten ‘Four Freedoms’ als kapstok voor zijn college: 1. vrijheid van meningsuiting, 2. vrijheid van godsdienst, 3. vrijwaring van gebrek en 4. Vrijwaring van vrees. De Amerikaanse president Roosevelt formuleerde deze vier ‘essentiële vrijheden voor ieder mens’ in 1941.

Verschrikkingen

Terlouw zelf voelde de ‘ademnood’ van het onvrij zijn aan den lijve, tijdens de oorlogsjaren van 1940-1945. Hij was 8 jaar toen de Duitsers ons land binnenvielen en 13 toen Nederland bevrijd werd. “Een tijd waarin er geen vrijheid van meningsuiting, of vrijheid van religie was. Gebrek was er wél. En angst was normaal.” Vanaf 1945 groeide er optimisme over de mogelijkheid van wereldwijde vrijheid en vrede, schetste Terlouw. Roosevelt had immers gezegd dat een wereld gebaseerd op de door hem geformuleerde ‘Four Freedoms’ bereikbaar zou zijn “in onze eigen tijd en generatie”?

“Het deed Terlouw verzuchten: Moet de mensheid worden afgeschreven?”

De droom bleek niet reëel, constateerde Terlouw. “Toen we na de oorlog hoorden van de verschrikkingen in de vernietigingskampen, zeiden we tegen elkaar: ‘dat nooit weer’.” Maar een wereld zonder verschrikkingen kwam er niet. Denk aan de Koude Oorlog, de goelags in Rusland, de drama’s in de jaren ’90 in voormalig Joegoslavië, maar ook de verschrikkingen van dit moment in Syrië. Het deed Terlouw verzuchten: “Moet de mensheid worden afgeschreven?” Misschien wel, dacht ik in stilte.

Lees en kijk: komiek Tim Minchin deelt 9 levenslessen!

Ademnood
Pas als je in ademnood verkeert, merk je hoe bijzonder ademhalen is, aldus Jan Terlouw. (Foto: Unsplash.com)

Niet uit te leggen

Terlouw legde intussen uit dat macht en belangen steeds de wereldwijde vrijheid in de weg staan. Maar ook: keuzes die niet uit te leggen zijn. Hij gaf een voorbeeld: “We financieren de wapenhandel die wapens levert aan landen die ze zelf niet maken kunnen. Dan schieten mensen elkaar aan flarden met die wapens en vervolgens financieren we Artsen zonder Grenzen om die mensen weer op te lappen. Hoe absurd wil je het hebben?”

Ook vrijwaring van gebrek is lastig te realiseren, denkt Terlouw, omdat ‘het kapitaal’ daarin geen enkele interesse heeft. “De ontwikkelde wereld eigent zich twee derde van alle voedsel toe. Bij ons is een enorm overschot aan voedsel, terwijl elders in de wereld grote armoede heerst.” Zolang we dat niet oplossen, zal er altijd ergens gebrek blijven, stelde hij vast. Volgens Terlouw begint het streven naar vrijheid bij het verankeren van de ‘vier vrijheden’ in de rechtstaat en grondwet. “De afwezigheid van één van de ‘vier vrijheden’ van Roosevelt, leidt al snel tot oorlog”, constateert hij.

Kunnen doen wat je moet doen

Voor vrijheid heb je ook een duidelijk beséf van vrijheid nodig, meent Terlouw. Hij citeerde de filosoof Montesquieu die zei: je bent vrij als je kunt doen wat je móét doen. Eentje om over na te denken. Om de vrijheid te beschermen, is een belangrijke rol weggelegd voor overheden, aldus Terlouw. “De overheid is er voor de zwakkeren, óók de sociaal zwakkeren”. Verder beklemtoonde hij dat democratieën en onderwijs belangrijke kaders zijn voor vrijheid. “Essentieel voor vrijheid is onderwijs, maar essentieel voor góéd onderwijs is democratie.” In een open, belezen en betrokken samenleving kan een dictatuur niet bestaan, stelde hij: “Macht staat altijd op gespannen voet met vrijheid. Daarom moet macht altijd tijdelijk zijn, én gecontroleerd.”

“Bij ons is een enorm overschot aan voedsel, terwijl elders grote armoede heerst. Zolang we dat niet oplossen, blijft altijd ergens gebrek”

Vanuit democratie is goede wetgeving een aanvullende, belangrijke voorwaarde voor vrijheid, zei Terlouw. “De essentie van oorlog is, dat er geen wet meer is. Dan zijn mensen meteen op het verkeerde pad. Maar als er wetgeving is en er heerst democratische orde, dan stijgt de publieke moraal.” Volgens de oud-politicus tonen tal van veranderingen die in de afgelopen eeuw(en) plaatsgevonden hebben dit aan. “Denk aan de afschaffing van de slavernij, publieke executies op het marktplein en een sterk verbeterde omgang met dieren. Toch zien wij de wet vaak als negatief.” Spijtig, vindt Terlouw.

Lees ook: Deugt de mens? Ja, maar lang niet altijd…

Volgens de filosoof Montesquieu heb je vrijheid als je kunt doen wat je moet doen. (Beeld: Unsplash.com)

De vreugde der wet

Hijzelf houdt van het joodse feest en principe Simchat Thora: de vreugde der wet. “De wet is het mooiste wat we hebben. Zonder de wet gelden de wetten van de jungle.” Dat zie je volgens Terlouw bij de vrije markt. “De vrije markt… die is niet vrij. Binnen de ‘vrije’ markt gelden de wetten van den jungle en zijn het de sterkste partijen die dicteren.”

“De grote vraag in 1945 was: hoe voorkomen we oorlogen?”, schetste Terlouw. “Je kunt dan denken aan armoedebestrijding, aan delen, en aan de bereidheid tot verzoening.” Toch komt het volgens hem vooral aan op “willen leren van de geschiedenis”. En alert zijn, samen, met elkaar. “Bedreiging komt niet altijd van buitenaf. Tegenwoordig komt bedreiging nogal eens van binnenuit.” Ook moet je volgens Terlouw bereid zijn tot langetermijndenken: “Vrijheid is óók de toekomst. Het gaat niet alleen om nu, het gaat ook om onze kinderen en kleinkinderen.”

Jongeren, laat je horen!

Kunnen wij, nu in onze tijd, zorgen voor vrijheid en vrede wereldwijd? Ja, meent Terlouw. “Het kán! We hebben de middelen, we hebben de rijkdom én we hebben – diep van binnen – de bereidheid.” Maar dan moeten we de obstakels  overwinnen, benadrukte hij. Een taak die generaties overstijgt, zodat hij deze oproep deed: “Jongeren, laat je horen! Want het gaat om júllie toekomst!”

“Waren de democratie en wetgeving in Afghanistan al wel sterk genoeg; kón het land al wel op eigen benen staan?”

Terug naar Afghanistan. Hebben ‘we’ onvoldoende geleerd van het verleden, of staan opnieuw macht en belangen de vrijheid in Afghanistan in de weg? Was het de juiste keuze van Amerika om z’n troepen nu al terug te trekken? Waren de democratie en wetgeving in Afghanistan al wel sterk genoeg; kón het land al wel op eigen benen staan? Was de bereidheid om desnoods te véchten voor de eigen vrijheid er überhaupt wel? Zoals ik al schreef: ik weet het niet…

Lees ook: Hoe leren we wat goed en fout is?

Vrijheid wereldwijd
Misschien helpt het om je te realiseren dat wij in Nederland véél meer vrijheid hebben dan elders in de wereld? (Foto: Unsplash.com)

Dankbaarheid als uitgangspunt

Eén ding weet ik wel. Namelijk: we hebben mensen als Terlouw nodig om ervoor te zorgen dat we blijven geloven in vrijheid… niet alleen voor onszelf, maar wereldwijde vrijheid. Over onze vrijheid in Nederland heb ik het dan even niet. Want die is te ingewikkeld om daar in een paar zinnen iets zinnigs over te zeggen. Maar… verhoudingsgewijs hebben wij in Nederland véél meer vrijheid dan vluchtelingen in Zuid-Europese opvangkampen, of de inwoners van Afghanistan. Toch? Misschien is het een eerste stap om dat onder ogen te zien? Dankbaarheid als uitgangspunt?

Gertjan Bijzet

Gertjan Bijzet stond als redacteur aan de wieg van De Grote Vragen. Hij studeerde Journalistiek in Ede en werkte daarna als journalist voor een regionaal persbedrijf; ook werkte hij als communicatieadviseur voor een vakorganisatie, twee hogescholen en een mission-organisatie.

Laat een reactie achter





Ontvang maandelijks een portie denkvoer in je mailbox.

Zo blijf je op de hoogte van nieuwe artikelen, video's, podcasts en cursussen.