Generic selectors
Exact matches only
Zoek een titel
Zoek in de Gestelde Vragen
Zoek een Artikel
Zoek naar Thema's
Filter by Categories
Mensbeeld
Relatie
Religie
Samenleving
Technologie
Uitgelicht
Wetenschap
Zingeving

Bewijst de geschiedenis dat religie tot geweld leidt?

28 08 2018

Dat religie tot geweld leidt, is in deze tijd een veelgehoorde uitspraak. Een mening die vaak in één adem wordt genoemd met de suggestie dat de wereld er een stuk beter zou uitzien zonder religie. Maar is dit een redelijk standpunt? Historicus David Onnekink (Universiteit Utrecht) durft hier vraagtekens bij te zetten. Volgens hem is allereerst de vraag of religie tot geweld leidt te makkelijk en onzorgvuldig geformuleerd. Bovendien bieden – schrijft hij – zelfs de Kruistochten, de Inquisitie en de godsdienstoorlogen geen aanknopingspunt voor al te snelle conclusies rond religie en geweld. Maar hoe zit het dan wél?

In de indrukwekkende roman van Khaled Hosseini, ‘Duizend schitterende zonnen’, wordt de jonge Mariam uitgehuwelijkt aan de fundamentalistische Rasheed. Een man van middelbare leeftijd met een schoenenzaak in Kaboel. Rasheed dwingt haar buitenshuis een boerka te dragen. Thuis wordt ze regelmatig geslagen en geschopt, en wordt ze emotioneel verwaarloosd en mishandeld. Uiteindelijk doodt ze haar man wanneer hij een vriendin dreigt te vermoorden en wordt ze ter dood veroordeeld. Ze eindigt haar leven in het Ghazi-stadion in Kaboel door publieke steniging. Dit fictieve relaas spreekt mensen aan, omdat het lijkt op de werkelijkheid van het leven onder een fundamentalistisch regime. Geweld tegen vrouwen is daar blijkbaar heel normaal, en gruwelijke lijfstraffen en zelfs een gewelddadige executie zijn er niet vreemd.

Soms wel, soms niet

Leidt religie tot geweld? De afgelopen decennia zagen we vele voorbeelden van islamitisch geweld. Neem alleen al de bloedige terroristische aanslagen van Al Qaida en de gruwelijke oorlogvoering van IS. Ze herinnerden aan ons eigen Europese verleden. Want ook christenen hebben nogal wel ellende veroorzaakt: de Kruistochten, de Inquisitie en de godsdienstoorlogen. Zo bezien is de vraag eigenlijk niet zo interessant: ja, natuurlijk leidt religie tot geweld.

“Neem alleen al de bloedige terroristische aanslagen van Al Qaida en de gruwelijke oorlogvoering van IS. Ze herinneren aan ons eigen Europese verleden”

Wetenschappelijk gezien is deze vraag ook niet zo interessant. De vraag is namelijk te onzorgvuldig om serieus te nemen. Dat heeft twee redenen. Ten eerste is er eigenlijk geen bevredigende definitie van religie. Er zijn wetenschappers, zoals Thomas Cavanaugh, die zeggen dat religieus geweld per definitie niet bestaat om die reden. Ten tweede, zelfs al zou die definitie wel bestaan, dan zou de vraag te veelomvattend zijn om te beantwoorden. Bedoelen we: religieuze ideeën, organisaties, mensen? Want als we ‘religie’ in het algemeen bedoelen, kunnen we ook de vraag stellen: veroorzaakt politiek geweld? En economie? Ja, natuurlijk. Zelfs liefde kan de oorzaak van geweld zijn. Het antwoord op de vraag zal dan zijn: soms wel, soms niet. En dat is niet een antwoord waar we echt veel aan hebben.

Misschien ook interessant: Leidt religie tot geweld?

Steniging

Gruwelijke lijfstraffen en gewelddadige executies – zoals het stenigen van mensen – zijn geen vreemde verschijnselen in fundamentalistische regimes. Maar wat zegt dat over de vraag of religie tot geweld leidt?

Iets meer precisie

Toch zijn we wel wat verder gekomen. Intuïtief vinden we de vraag belangrijk, dus zou het jammer zijn om op basis van wetenschappelijke spitsvondigheden het probleem van religie en geweld uit de weg te gaan. Want we zouden met iets meer precisie kunnen vragen:

  • Roepen (sommige) religieuze boeken op tot geweld?
  • Of nog preciezer: roepen de Koran en de Bijbel op tot geweld?
  • Of: veroorzaken sommige/veel islamitische/christelijke/boeddhistische mensen soms/vaak geweld?

Dat zijn vragen waar we beter mee uit de voeten kunnen. En ze sluiten beter aan bij historisch wetenschappelijk onderzoek: hoe veroorzaken religieuze mensen in specifieke omstandigheden geweld? Hoe is het bijvoorbeeld te verklaren, dat in de 16e eeuw de meeste christenen geweld onder bepaalde omstandigheden gerechtvaardigd vonden, maar dat ze tegenwoordig doorgaans vredelievender zijn?

Mensenrechten en oorlogsrecht dankzij religie

Het verleden wordt regelmatig aangehaald als bewijs voor de gewelddadigheid van religie. Voorbeelden daarvan zijn gemakkelijk te vinden, maar tegenvoorbeelden ook. Nemen we het christendom, dan kunnen we bijvoorbeeld wijzen op pogingen van de katholieke kerk in de middeleeuwen om geweld te beteugelen. We kunnen geweld toch niet verhinderen, was de argumentatie. Mensen zijn nu eenmaal gewelddadig. Wél kunnen we afspreken dat we vrouwen en kinderen ontzien en dat we alleen geweld gebruiken als we aangevallen worden. Ook specifieke wapens werden bekritiseerd.

“De Spaanse Inquisitie, bijvoorbeeld, stond niet onder bevel van de paus maar van de koning. Hij gebruikte de Inquisitie als instrument om loyaliteit van zijn onderdanen af te dwingen”

In 1139 verbood de kerk het gebruik van kruisbogen, want dit leidde tot een oneerlijke manier van oorlog voeren (de ontvanger van een pijl kon zich immers amper verdedigen). In de oorlog tussen Irak en Iran in de jaren 1980 weigerde de islamitische staat Iran aanvankelijk gifgas te gebruiken, zoals de Irakezen dit wel deden. Deze gruwelijke manier van oorlog voeren was in strijd met de moraal van de Koran. Dergelijke ideeën hebben geleid tot het moderne oorlogsrecht. Zo bezien hebben we mensenrechten en oorlogsrecht juist te danken aan religie.

Ging het daadwerkelijk om religie?

Religie verhindert oorlog dus niet, maar kan geweld wel temperen, zo lijkt het. Maar hoe zit het dan met de Kruistochten, de godsdienstoorlogen, de Inquisitie? Het is de vraag in hoeverre het hier daadwerkelijk om religie ging. De eerste Kruistochten werden inderdaad uitgeroepen door de paus. Echter, al vrij snel ging het hier om politieke conflicten, waarbij het de vorsten waren die opriepen tot geweld. Bij de godsdienstoorlogen was dat niet anders: het waren koningen die deze oorlogen veroorzaakten. Met als doelstelling machtsvergroting en het beteugelen van religieuze vrijheid. Ook voor de Inquisitie was dit het geval. De Spaanse Inquisitie, bijvoorbeeld, stond niet onder bevel van de paus maar van de koning. Hij gebruikte de Inquisitie als instrument om loyaliteit van zijn onderdanen af te dwingen. Een goed onderdaan was een katholiek onderdaan.

Helaas ligt de kwestie in alle drie de gevallen complexer. Er zijn genoeg voorbeelden van vorsten te vinden die louter cynisch religieuze ideeën misbruikten. Maar ook van heersers die om gelovige redenen de wapens oppakten. Voor sommige Kruisvaarders waren de Kruistochten een diepreligieuze veldtocht, anderen waren vooral uit op buit of eer. Tijdens de Franse godsdienstoorlogen waren veel edelen uit op eigenbelang, maar gingen burgers elkaar op straat te lijf vanwege religie. Protestanten vermoordden katholieke priesters, katholieken sleepten hun protestantse buren uit hun huis en lynchten ze ter plekke.

Lees ook: Is de Koran een gewelddadig boek?

De eerste Kruistochten werden inderdaad uitgeroepen door de paus. Echter, al vrij snel ging het om politieke conflicten, waarbij koningen opriepen tot geweld.

Ze volgden hun voorbeeld Jezus

Religie kan dus geweld temperen, verbieden, maar ook veroorzaken, of ten minste doen oplaaien. Context is daarbij belangrijk. Een interessantere vraag is daarom: onder welke omstandigheden gaat religie over tot geweld? Of meer specifiek: wat moet er met je gebeuren om je gelovige (of niet-gelovige buren) pijn te willen doen, of zelfs om het leven te brengen? Het is opvallend dat, aan het begin van de godsdienstoorlogen, veel protestantse christenen zich categorisch tegen geweld bleven verzetten. God liet blijkbaar toe dat ze vervolgd werden. Daarin volgden ze hun grote voorbeeld, Jezus Christus zelf. Hij was immers ook een martelaar? Slachtoffer van een combinatie van politiek en religieus geweld?

Naarmate de vervolgingen toenamen en het geweld excessiever werd, veranderden velen van mening. Was het echt Gods wil dat ze slachtoffer werden van ketterverbrandingen, van oorlogsgeweld. Of stond God defensief geweld toe? Mag je jezelf, je vrouw, je kinderen niet met wapens verdedigen? En wanneer is het toegestaan om preventief je vijand aan te vallen? Je ziet de escalatie voor je ogen gebeuren.

“Mag je iemand met een mes steken? Nee, zouden we zonder aarzelen zeggen. Maar zo eenvoudig ligt het niet. Wat als het nu om een chirurg gaat?”

Liefde leidt ook tot geweld

De werkelijke transformatie van pacifisme naar geweld, lijkt te hebben plaatsgevonden op het gebied waar religieuze moraal en eigenbelang elkaar raken. Mag je iemand met een mes steken? Nee, zouden we zonder aarzelen zeggen. Maar zo eenvoudig ligt het niet. Wat als het nu om een chirurg gaat? Je mag dus geweld gebruiken om te genezen. Dat is interessant, omdat onze hoofdvraag lijkt te suggereren dat geweld altijd verkeerd is. Kan geweld soms niet tóch goed zijn? Of een noodzakelijk kwaad? Misschien kun je door geweld een maatschappij genezen. Bovendien is naastenliefde een essentiële religieuze deugd. Je hebt de plicht mensen te beschermen die slachtoffer van geweld dreigen te worden. Liefde leidt dus ook tot geweld, en dat is maar goed ook.

Grijp je in of loop je door?

De kerkvader Ambrosius zei het zo: stel dat je over een eenzame weg loopt en je ziet een reiziger die wordt overvallen. Grijp je dan in, of loop je door? Als het moreel gezien beter is om in te grijpen, dan is er in feite sprake van religieus geweld. Immers, het is christelijke moraal die je drijft om geweld te gebruiken. Maar je moet ook naastenliefde betrachten ten aanzien van de geweldspleger. Het is dus niet de bedoeling dat je hem bont en blauw slaat, maar dat je hem met minimaal noodzakelijk geweld in bedwang houdt.

Deze anekdote, die ook deels gebaseerd is op Romeins oorlogsrecht, vormt de basis voor de historische doctrine van de rechtvaardige oorlog. Geweld is gerechtvaardigd, ja zelfs noodzakelijk onder bepaalde omstandigheden. En deze doctrine vormt weer de basis van ons modern oorlogsrecht. Het is juist dit religieuze principe van de rechtvaardige oorlog dat aan de basis staat van moderne humanitaire interventies.

Lees ook: Hoe ‘religieus’ is religieus geweld?

Brandstapel

Wrede straffen, zoals het verbranden van mensen op een brandstapel, moet je volgens historicus David Onnekink in hun tijd en context plaatsen.

Voor eeuwig branden in de hel

Maar hoe zit het dan met de excessen? De Kruistochten? De Inquisitie? De Kruistochten zijn nu juist een voorbeeld van een rechtvaardige oorlog. Het waren immers moslims die christelijke pelgrims lastigvielen en bedreigden? Het was dan ook een daad van naastenliefde om deze pelgrims te beschermen. Idem voor de Inquisitie. De brandstapel is geen pretje, maar het is -zo redeneerde men in die tijd- nog altijd beter dan eeuwige verdoemenis. Beter even te branden dan voor eeuwig in de hel. Een dergelijke straf vinden we nu gruwelijk, maar het is bovendien belangrijk te bedenken dat dit soort straffen als zodanig niet uitzonderlijk en specifiek religieus waren. Ze moeten in de tijd worden geplaatst. Ook op valsemunterij en brandstichting stond destijds de brandstapel als straf.

Tegenwoordig kunnen we wellicht de doctrine van de rechtvaardige oorlog waarderen, maar de specifieke toepassingen daarvan in het verleden niet. Het punt hier is echter niet zozeer: mag je nooit geweld gebruiken, maar: mag je geweld gebruiken om religieuze redenen?

Het is belangrijk te bedenken dat dit soort straffen als zodanig niet uitzonderlijk en specifiek religieus waren. Ook op valsemunterij en brandstichting stond destijds de brandstapel als straf”

Wanneer vinden we geweld noodzakelijk?

In de zestiende eeuw waren er twee Spaanse juristen die voor het eerst zeiden: nee, dat mag niet. Je mag je bezit beschermen, je mag je vijand straffen wanneer nodig, maar je mag geen geweld gebruiken om religieuze redenen. En dat vinden we doorgaans nog steeds. De notie dat religie afvalt als rechtvaardige reden voor geweld is dus eigenlijk historisch gegroeid. En is daarom niet zozeer een universele waarde. Dat komt ook omdat we tegenwoordig vaak vinden dat religie onwaar is, dus waarom zou je daar voor vechten? Maar daar zit ook een probleem. Middeleeuwers op hun beurt zouden het absurd vinden dat mensen nu bereid zijn te vechten voor hun ‘vaderland.’ Ze zouden niet weten wat dat is en waarom het zo belangrijk is.

Terug naar de hoofdvraag: veroorzaakt religie geweld? Ja, soms veroorzaakt religie geweld, maar politiek, economie, cultuur, en liefde, haat, jaloezie en compassie doen dat ook. Maar de werkelijke vraag is: onder welke omstandigheden en om welke reden veroorzaken religieuze mensen of ideeën geweld? En een achterliggende vraag is: is dat erg? Wanneer keuren we geweld af? Wanneer vinden we geweld noodzakelijk? De hoofdvraag van dit artikel levert nieuwe vragen op die wellicht veel fundamenteler zijn.

Zou jij je meer willen verdiepen in de vraag of religie tot geweld leidt? Wil je een onderbouwde mening ontwikkelen over dit vraagstuk, los van je onderbuik? Volg dan onze gratis cursus Religie en Geweld. Dat kan in je eigen tempo; je krijgt begeleiding van een e-coach. Schrijf je nu in!

LEES MEER

mm
Dr. David Onnekink (1971) is universitair docent-onderzoeker aan het Departement Geschiedenis van de Universiteit Utrecht en publicist. Hij houdt zich bezig met de relatie tussen politiek, oorlog en religie in historische context, met name de vroegmoderne tijd (1500-1800). Onnekink studeerde Geschiedenis aan de universiteiten van Utrecht, York en Londen (UCL). Hij rondde in 2004 zijn proefschrift af aan de Universiteit Utrecht, over de eerste graaf van Portland. Tussen 2007 en 2010 was hij docent aan de Universiteit van Leiden.
Meer van David Onnekink
Aantal reacties: 1
  1. Bert Andriessen

    Ik ben het geheel met Dr. David Onnekink eens, religie (in welke betekenis dan ook) heeft tot veel geweld geleid, en natuurlijk moeten we dit religieuze geweldprobleem in een historische context plaatsen, en natuurlijk moeten we dit geweld ook veroordelen, te allen tijde. Nou ja, kortom, ik ben het gewoon helemaal met hem eens, ‘I could not agree more’.
    Echter, we zitten met het probleem dat veel mensen niet of nauwelijks geïnteresseerd zijn in een verdediging/verklaring van die religieuze geweldsdelicten en de mogelijke oorzaken er van. Ze blijven hameren op dit specifieke aambeeld omdat er sprake is van cognitieve (en affectieve) dissonantie reductie, ofwel de onmogelijkheid of de onwilligheid om nieuwe denkbeelden te aanvaarden, omdat het niet strookt met de reeds aanwezige opvattingen/kennis/gevoelens.
    Daarom lijkt het me essentieel om náást een artikel als het onderhavige van Dr. David Onnekink, óók iets te zeggen over het politieke-, economische -, en/of ideologische geweld dat, net als het religieuze geweld, continu plaatsvindt. Zonder nou met de juiste statistische aantallen te komen, wil ik ter adstructie aangeven dat alleen al in eerste helft van de 20ste eeuw een veelvoud aan dodelijke slachtoffers is gevallen alleen al onder het bewind van Hitler, Stalin en Mao; in pakweg 50 jaar dus vele véle malen meer dan er in de duizend jaar daarvoor door religieus geweld (door kruistochten, godsdienstoorlogen en inquisitie) zijn omgekomen. Het is meer een algemeen menselijk probleem. Deze zwarte piet doorschuiven naar ‘de gelovige’ is geschiedvervalsing.
    Dank voor dit mooie artikel, een belangrijk signaal, een heldere apologie.
    Met vriendelijke groet, Bert Andriessen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *