fbpx

God bestaat, maar is geen persoonlijk wezen

Home | God bestaat, maar is geen persoonlijk wezen

Een vraag die veel mensen bezighoudt, is de vraag naar het bestaan van God. Want de harde bewijzen voor Gods aanwezigheid stapelen zich niet bepaald op. Dus bestaat hij, of niet? Of blijft dat altijd een mysterie? Godsdienstfilosoof en theoloog Taede Smedes gelooft wel in God, maar niet in de vorm van een persoonlijk, almachtig en alwetend wezen. Smedes noemt zichzelf dan ook een ‘post-theïst’. In dit artikel legt hij uit wat dat betekent en hoe hij God ziet.

Bestaat God? Dat is een vraag die ik meestal probeer te vermijden tijdens discussies. Niet omdat ik geen antwoord durf geven. Wel omdat de vragensteller meestal niet echt een antwoord terug verwacht. Het is nooit een écht serieuze vraag. Vrijwel altijd is het een plagerige, retorische vraag. Meestal is degene die de vraag stelt er namelijk al van overtuigd dat God niet kan bestaan. Er is dan ook geen enkel antwoord te bedenken waarmee de vragensteller tevreden zal zijn.

Een persoonlijke God

Een ander – in deze context belangrijker – punt is, dat er geen antwoord op de vraag te geven is. Zowel van ‘bestaan’ als van ‘God’ moet je namelijk eerst duidelijk maken wat je daaronder verstaat. Ik kan van God geen omschrijving geven. Ik ben geen theïst; dat heb ik in verschillende publicaties al duidelijk gemaakt. Ik geloof dus niet in een persoonlijke God die almachtig, alomtegenwoordig, alwetend, algoed, etc. is. Een God die zich met ieder van ons afzonderlijk bezighoudt, die oordeelt en veroordeelt. Die scheidt, verdeelt en verenigt, en die daar bovenop ook nog eens ingrijpt in standen van zaken in de wereld.

“Ik geloof dus niet in een persoonlijke God die almachtig, alomtegenwoordig, alwetend, algoed, etc. is. Een God die zich met ieder van ons afzonderlijk bezighoudt”

Ik ben een ‘post-theïst’. Een moeilijk woord voor iemand die het woord God niet kwijt wil, omdat er dan iets verloren gaat. (Daar kom ik op terug.) Maar die anderzijds ook niet helemaal weet wat hij met dat woord aan moet. Omdat het niet naar iets refereert in de werkelijkheid en omdat over iets boven of buiten de werkelijkheid – als het überhaupt al zin heeft zoiets te zeggen – niets geweten of gezegd kan worden. Een post-theïst erkent wel dat er soms gebeurtenissen of dingen zijn die ineens oplichten en als ‘heilig’ worden ervaren. Gebeurtenissen waarin ‘het heilige’ zich toont – waar de horizon van het eindige als het ware even zichtbaar wordt, of waar de diepte van het bestaan ineens zichtbaar wordt. Allemaal metaforen voor iets onuitsprekelijks, wat voor de één abracadabra en talige onzin is, maar voor de ander herkenbaar en betekenisvol.

Lees ook: Kun je bewijzen dat God bestaat?

Ik geloof niet in een persoonlijke God die almachtig, alomtegenwoordig en alwetend is, schrijft theoloog Taede Smedes. Hij noemt zichzelf ‘post-theïst’.

Een woord voor iets

Als je mij als post-theïst de vraag naar het bestaan van God stelt, dan stel je wat mij betreft precies de verkeerde vraag. Want de vraag is namelijk het antwoord: juist het stellen van de vraag toont aan dat God bestaat. Maar dan niet op de manier waarop de theïst wellicht meent dat God bestaat (namelijk als een objectief gegeven). Laat me dat uitleggen.

Theologen zijn het er unaniem over eens dat het bestaan van God geen objectief feit is. Je kunt zijn bestaan dus niet via empirische dan wel filosofische procedures vaststellen. (Hoewel ik weet dat sommige filosofen én sommige gelovigen het met die uitspraak niet eens zijn, maar dat terzijde.) God is allereerst een woord voor iets wat sommigen het Mysterie van het bestaan zullen noemen (ook weer een metafoor). Dus: een antwoord op de Grote Vraag waarom er iets is en niet niets. Centraal staat dat, wat ‘God’ ook mag betekenen, het gaat om een Mysterie dat ons voorstellingsvermogen te boven gaat. (In dezen ben ik beïnvloed door Anselmus, wiens idee omtrent God ik ooit eens op mijn weblog heb beschreven.)

“Theologen zijn het er unaniem over eens dat het bestaan van God geen objectief feit is. Je kunt zijn bestaan dus niet via empirische dan wel filosofische procedures vaststellen”

Wat mensen als heilig ervaren

Waar het om gaat is, dat volgens de post-theïst God in eerste instantie een woord is waar een werking van uitgaat. Of, zoals John Caputo het ergens formuleert: ‘in de naam van God’ gebeurt er iets in de wereld. Het woord ‘God’ doet iets met mensen, het raakt aan alles wat mensen als heilig ervaren. Het brengt een dynamiek op gang, waar ook het stellen van de vraag ‘bestaat God?’ deel van uitmaakt.

Bestaat God nu dus wel of niet? Laat me een andere vraag stellen: bestaat een verhaal? Een verhaal is gebaseerd op feiten, maar is niet louter een opsomming van feiten. Een verhaal selecteert uit feiten die voorhanden zijn en weeft sommige van die feiten aan elkaar. De selectie van die feiten gaat aan de hand van waarden, dus gebaseerd op datgene wat de verteller belangrijk vindt. Anders gezegd, aan de hand van wat de verteller relevant vindt om te noemen. Een verhaal is om die reden veel meer dan een opsomming van feiten of een aaneenrijgen van woorden. Sterker nog: het verhaal geeft zin aan de feiten, omdat het de feiten in een bepaald kader zet. Op zo’n manier zelfs, dat het de feiten op een bepaalde manier doet ‘oplichten’. Maar heb je daarmee precies onder woorden gebracht wat een verhaal is?

Misschien ook interessant: God bewijzen? Waarom zou ik?

Een verhaal bestaat niet als zelfstandig feit, schrijft theoloog Taede Smedes. Je kunt dus een verhaal niet aanwijzen, maar wél de drager van het verhaal.

Een ongrijpbaar mysterie

We zijn zo vertrouwd met verhalen, dat we niet eens beseffen dat ‘bestaat een verhaal?’ eigenlijk een heel rare vraag is. Want een verhaal bestaat niet als zelfstandig feit. Immers, hoewel een verhaal zich soms lijkt te vermommen als entiteit, blijkt het dan bij nader inzien om de drager van het verhaal te gaan. Bijvoorbeeld om een tekst, een boek of een dvd – om het medium. Je kunt dus een verhaal niet aanwijzen, maar wél de drager van het verhaal. Het verhaal ontglipt ons, het blijft een ongrijpbaar mysterie, maar tegelijkertijd doet het wel iets met ons. Het boeit of stoot af, wekt verwondering of afschuw. Ieder verhaal zegt iets over wie wij zijn. Een verhaal wil verteld worden, wil gehoord worden. En iedere hoorder, lezer of kijker gaat op uiterst persoonlijke wijze een relatie aan met dat verhaal – dus met iets dat in feitelijk opzicht niet bestaat. Curieus toch?

“Het verhaal ontglipt ons, het blijft een ongrijpbaar mysterie, maar tegelijkertijd doet het wel iets met ons. Het boeit of stoot af, wekt verwondering of afschuw”

Hij pakt je of niet

Hetzelfde geldt voor muziek. Wat is een melodie? Feitelijk bekeken is het een opeenvolging van noten, een reeks gespeelde tonen op een instrument. Maar die opeenvolging is niet lukraak. Een pakkende melodie heeft, net als een goed verhaal, het karakter van ‘noodzakelijkheid’. Een pakkende melodie had niet anders kunnen zijn dan hij is. Vandaar dat liedjesschrijvers al van oudsher spreken over ‘Muzen’ als inspiratiebron van muziek en poëzie. Alsof pakkende melodieën niet verzonnen worden maar (net als wiskundige waarheden) ontdekt. Vandaar ook dat sommige mensen het ‘vulgariseren’ van bijvoorbeeld klassieke muziek tot popliedjes als heiligschennis ervaren. Ik bedoel dat vrij letterlijk: als een ontheiliging van die onontkoombaarheid of noodzakelijkheid van een melodie die méér is dan de opeenvolgende tonen. Dat méér is onuitsprekelijk, ongrijpbaar, mysterieus. Maar dat méér heeft wel een werking op ons. Zo’n melodie gaat met ieder individu afzonderlijk een relatie aan, hij pakt je of niet.

Lees ook: Mijn favoriete argumenten tegen Gods bestaan

Net als verhalen heeft ook muziek een werking op ons. Het doet iets met ons, zonder dat je precies kunt duiden waar dat door komt.

Dynamiek en bezieling

Ik had ook de schilderkunst nog kunnen noemen. Maar dat doet Roger Scruton veel beter in zijn boek over de mens, waarvan later dit jaar de Nederlandse vertaling uitkomt. Waar het om gaat, is wel duidelijk. De kunsten, die vanouds altijd heel dicht in de buurt van religie hebben verkeerd, maken duidelijk dat er talloze voorbeelden te geven zijn van zaken die in feitelijk opzicht niet bestaan, maar waar wel degelijk een werking van uitgaat die ons aangrijpt en niet loslaat. Als zodanig bestaan die zaken wel degelijk. En voor mij als post-theïst geldt datzelfde voor het woord ‘God’. Dat woord is verbonden met datgene wat mensen als heilig ervaren, datgene wat iets losmaakt bij mensen.

“De kunsten maken duidelijk dat er talloze voorbeelden te geven zijn van zaken die in feitelijk opzicht niet bestaan, maar waar wel degelijk een werking van uitgaat die ons aangrijpt en niet loslaat”

Het woord ‘God’ brengt een dynamiek en bezieling onder woorden zoals geen enkel ander woord in onze taal dat kan. En precies dát is de reden waarom ik dat woord niet wil loslaten. En dus de stap naar atheïsme niet maak, ook al verwerp ik het theïstische godsbeeld.

Bestaat God, volgens jou? Reageer direct!

Ik rond af met waar ik ben begonnen. Ik kan met de vraag ‘Bestaat God?’ niet uit de voeten. Want voordat je iets zinnigs over die vraag kunt zeggen, moet je duidelijk maken wat met ‘bestaan’ en met ‘God’ bedoelt. Als je eenmaal zover bent, zal blijken dat de urgentie van de vraag zichzelf overbodig heeft gemaakt. Waardoor argumenten pro en contra verder nutteloos zijn.

Taede Smedes

Dr. Taede A. Smedes (1973) is godsdienstfilosoof, theoloog en publicist. Voordat hij als freelance journalist aan de slag ging, werkte hij bij universiteiten IN Groningen, Leiden, Leuven en Nijmegen. Ook publiceerde hij verschillende boeken. Zijn meest recente boeken zijn 'God, iets of niets?' dat in 2015 bij Amsterdam University Press (AUP) verscheen - en op de shortlist stond van Beste Theologische Boek van 2017 - en 'Thuis in de kosmos' dat in februari 2018 verscheen bij AUP. Zijn interesses liggen vooral op het gebied van filosofische vragen omtrent zingeving en levensbeschouwing, in het bijzonder ook in relatie tot de natuurwetenschappen. De grote vraag die hemzelf blijft bezighouden, is die of God een projectie is of werkelijkheid - waarbij hij geneigd is om op beide met ja te antwoorden. Smedes componeert in zijn vrije tijd elektronische muziek en doet aan hardlopen. Meer informatie: http://tasmedes.nl

Laat een reactie achter