Generic selectors
Exact matches only
Zoek een titel
Zoek in de Gestelde Vragen
Zoek een Artikel
Zoek naar Thema's
Filter by Categories
Mensbeeld
Nieuwsberichten
Relatie
Religie
Samenleving
Technologie
Uitgelicht
Wetenschap
Zingeving

Kun je religieuze ervaringen verklaren?

09 10 2018

Neurowetenschapper Michiel van Elk doet onderzoek naar religieuze ervaringen. Onlangs wijdde hij daar zelfs een heel boek aan, getiteld: ‘Extase. Over de Godhelm en andere religieuze experimenten’. Hans van Eyghen laat zich in het wetenschappelijk kwartaaltijdschrift Radix kritisch uit over het boek: “Van Elk slaagt er goed in zijn eigen enthousiasme over te brengen, maar vele vanzelfsprekende vragen die zijn onderzoek oproepen blijven onbeantwoord.” Lees de boekbespreking hier en kom op 30 oktober als bezoeker van het Nationaal religiedebat ook goed beslagen ten ijs… 😉

Michiel van Elk opent zijn boek met de kop ‘Spiritualiteit in Silicon Valley’. De kop vat de inhoud meteen goed samen. Het boek beschrijft namelijk hoe (hyper)moderne wetenschap spirituele fenomenen onderzoekt. Moderne technologie zoals (valse) neurohelmen en virtual reality spelen hierin een belangrijke rol. Van Elk bespreekt niet alleen zijn eigen onderzoek naar religieuze ervaringen, maar probeert ook een breder beeld te geven van zijn onderzoeksveld. Ik geef op deze plek niet een uitputtend overzicht van al het onderzoek dat Van Elk in zijn boek bespreekt. In wat volgt licht ik wel enkele punten uit en bespreek ze kritisch.

Wat verbindt deze religieuze ervaringen?

Ik vind de fenomenen die Van Elk beschrijft erg divers. Het is voor mij als lezer niet duidelijk wat deze ervaringen verbindt. Zo kan ik niet zeggen dat het onder de noemer ‘religieus geloof ’ valt. Maar ook niet onder de term ‘religie’. Er drie maar hoofdstukken gewijd aan wat normaal gesproken ‘religieuze’ of ‘spirituele’ ervaringen worden genoemd. Een aantal van hen zijn erg intens, zoals buitenlichamelijke ervaringen of bijna-doodervaringen. Anderen, zoals ervaringen van ontzag of betekenisvol toeval zijn vrij gewoon. Van Elk bespreekt ook ‘gewone’ trip-ervaringen, hallucinaties en hypnose. In hoofdstukken 3 en 8 gaat Van Elk in op ervaringen van een goddelijke aanwezigheid.

Godhelm

Hoofdstuk 5 wijdt van Elk aan intensere, mystieke ervaringen. Hier geeft hij ruime aandacht aan zijn eigen onderzoek met de Godhelm op Lowlands. Van Elk en zijn team richtten een tent op het festivalterrein in met computers, meetapparatuur, ouderwets ogende kabels en Godhelmen. Aan deelnemers werd verteld dat de Godhelmen hun hersenen zouden stimuleren door elektromagnetische prikkels. Ongeveer de helft van de deelnemers aan het experiment vertelde achteraf dat ze vreemde ervaringen hadden gehad. Sommigen voelden hun ledematen zwaarder worden en anderen zagen wonderlijke wezens.

De clou van het experiment was echter dat de Godhelmen helemaal geen elektromagnetische stimulatie produceerden. Het team concludeerde dat de vreemde ervaringen het gevolg waren van suggestie (hoewel alcohol of drugs wellicht ook een rol speelden).

Floating-sessie

Wat ik bijzonder vind is dat Van Elk de ervaringen die hij beschrijft zelf heeft meegemaakt (of denkt mee te maken). Zo beschrijft Van Elk hoe hij zelf deelnam aan een floating-sessie. Tijdens zo’n sessie drijf je op een zoutoplossing in een licht- en geluidsdichte cabine. Dit geeft het effect dat je het gevoel van tijd en ruimte verliest. Van Elk beschrijft hoe hijzelf hierbij ontvankelijk werd voor allerlei vreemde beelden en gedachten.

Hoewel alle ervaringen die Van Elk bespreekt interessant en zelfs fascinerend zijn, roept het bij mij de vraag op wat deze ervaringen nu verbindt. De term ‘spiritueel’ wordt erg vaag gebruikt en lijkt allerlei ervaringen te omvatten. Maar het wordt voor mij als lezer niet duidelijk waarom. Wat maakt dat Van Elk nu net deze (spirituele) ervaringen bestudeerde en niet andere, zoals trances of ervaringen van zondebesef?

Michiel van Elk nam zelf deel aan een floating-sessie en werd daarbij ontvankelijk voor vreemde beelden en gedachten.

Predictive Coding model

Van Elk gaat verder dan alleen beschrijven van ervaringen. Hij ontwikkelt ook een model om de spirituele ervaringen die mensen hebben te verklaren. De verklaring die hij geeft is afgeleid van het Predictive Coding model uit de neurowetenschap. Het model zegt grofweg dat het menselijke brein een ‘intern’ beeld van de werkelijkheid heeft. Volgens dit model wordt onze dagelijkse ervaring niet alleen bepaald door onze zintuiglijke waarneming, maar in grote mate ook door onze opgeslagen kennis over wat we verwachten te ervaren. Onder normale omstandigheden werkt het menselijk brein dan toe naar een nauwkeurig model van de werkelijkheid door zich voortdurend te ‘updaten’. Wanneer het model voorspellingen maakt die niet stroken met de werkelijkheid, leidt dit tot fouten in de waarneming. Aan de hand van die fouten wordt het interne model geüpdatet.

Van Elk past het Predictive Coding model toe op spirituele ervaringen. Hij stelt alleen dat de normale werking van het model verstoord wordt bij spirituele ervaringen. Bijvoorbeeld in een floatation-tank wordt het contact met de buitenwereld zoveel mogelijk afgesloten. Hierdoor wordt het interne model van de werkelijkheid niet geüpdatet en valt het terug op opgeslagen kennis. De menselijke geest wordt hierdoor volgens hem veel vatbaarder voor suggestie. Van Elk schrijft: “Een isolatietank biedt dus een perfecte manier om mensen gevoeliger te maken voor de effecten van verwachtingen en voor het oproepen van visuele en auditieve visioenen.” (p. 37). Volgens Van Elk passen alle spirituele ervaringen die hij langsgaat in dit model.

Spiritualiteit als resultaat van verwachting?

Het hebben van spirituele ervaringen is in Van Elks model dus vooral een kwestie van verwachtingsmanagement. Van Elk slaagt erin het model helder uit te leggen. Hij maakt goed duidelijk dat het model spirituele ervaringen kan verklaren. De nadruk die hij legt op verwachting roept bij mij wel vragen op. De auteur suggereert dat spirituele ervaringen alleen het resultaat zijn van suggestie of verwachting. Hij gaat dus duidelijk uit van een naturalistisch kader. Maar waarom zijn ervaringen van Gods aanwezigheid het gevolg van suggestie en niet van werkelijk contact met een bovennatuurlijk wezen? Dat wordt voor de religieuze lezer niet duidelijk. Met een dergelijke bovennatuurlijke interpretaties verlaat je het domein van empirisch-wetenschappelijke kennis. Maar dat had wat mij betreft wel gekund in een boek voor een breder publiek. Maar Van Elk doet dit jammer genoeg niet.

Waarom zijn ervaringen van Gods aanwezigheid het gevolg zijn van suggestie en niet van werkelijk contact met een bovennatuurlijk wezen? Dat wordt voor religieuze lezers niet duidelijk.

Uit Van Elks boek spreekt vooral verwondering. De auteur verwondert zich oprecht over de diversiteit aan (soms vreemde) spirituele ervaringen. Hij distantieert zich expliciet van neurologische interpretaties waarbij spirituele ervaringen worden gereduceerd tot hersenactiviteit. Van Elk moedigt de lezer zelfs aan om zelf spirituele ervaringen op te zoeken. Het is verfrissend dat hij verder gaat dan een loutere beschrijving van zijn onderzoek en een meer persoonlijk beeld geeft.

Lees ook: Nationaal Religiedebat: Ben je gek als je gelooft?

Michiel van Elk mist een kans door niet dieper in te gaan hoe religieuze tradities zelf tegenover het idee staan van dat religieuze ervaringen het gevolg zijn van suggestie, schrijft Hans van Eyghen. 

De lezer blijft echter wat in het ongewisse over belangrijke (filosofische) vragen die Van Elks werk oproept. Zo suggereert het Predictive Coding model dat spirituele ervaringen volledig aangeleerd zijn of volledig bepaald worden door suggestie. Dit doet het op zijn beurt vermoeden dat het vrij makkelijk is om mensen om wat dan ook een spirituele ervaring te laten opdoen. En dat zet de deur open voor verregaand relativisme.

Gemiste kans

Ook mist Van Elk een kans door niet dieper in te gaan op hoe religieuze tradities zelf tegenover suggestie staan. Zo worden in een groot aantal religieuze tradities ervaringen inderdaad welwillend gecultiveerd. In religieuze tradities zegt men echter dat de resulterende ervaringen niet het gevolg zijn van suggestie maar van de geest die vrijgemaakt wordt voor een andere werkelijkheid.

Kortom, Van Elk geeft met zijn boek een goed overzicht van zijn recent onderzoek naar verschillende spirituele ervaringen. Door de persoonlijke inslag is het boek erg aangenaam om te lezen. Van Elk slaagt er goed in zijn eigen enthousiasme over te brengen op de lezer. Vele evidente (filosofische) vragen die zijn onderzoek oproepen blijven echter onbeantwoord. Hopelijk schrijft Van Elk een vervolg waarin hij dit wel doet.

Deze boekbespreking is ook gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift Radix, nummer 3 van 2018 (jaargang 44).

LEES MEER

mm
Hans van Eyghen is als onderzoeker verbonden aan het departement filosofie van de Vrije Universiteit Amsterdam. Aan dezelfde universiteit promoveerde hij afgelopen zomer op het onderwerp ”Arguing From Cognitive Science of Religion”. Van Eyghen is afkomstig uit Deinze in België en studeerde theologie en filosofie in Leuven.
Meer van Hans van Eyghen
Aantal reacties: Oeps, nog geen reacties. Wees de eerste die reageert!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *