Generic selectors
Exact matches only
Zoek een titel
Zoek in de Gestelde Vragen
Zoek een Artikel
Zoek naar Thema's
Filter by Categories
Mensbeeld
Nieuwsberichten
Relatie
Religie
Samenleving
Technologie
Uitgelicht
Wetenschap
Zingeving

Waarom denken we dat gelovigen gevaarlijk zijn?

13 11 2018

Laat onze manier van kijken naar religie en geweld niet vooral zien dat we moeite hebben met andersdenkenden? Dat is de vraag die dr. Lucien van Liere, expert op gebied van religie en geweld van de Universiteit Utrecht opwerpt. Is geweld het probleem of onze manier van kijken?

Hysterisch debat

Een presentatie over het geweld in het christendom. De groep luisterde aandachtig. En uiteraard kwam daar het lijstje gruwelijkheden voorbij die wel erg ongenuanceerd en niet gehinderd door enige historische kennis werd gepresenteerd: de kruistochten, inquisitie, kettervervolgingen en allerhande wantoestanden in de koloniën. Ik ben eraan gewend geraakt als docent om steeds de nuance aan te moeten brengen, geschiedenisles te moeten geven en de vooronderstellingen die schuilgaan in het al te gemakkelijke oordeel over christelijk of islamitisch geweld naar boven te halen. Toch heeft dat naar mijn gevoel vaak weinig effect. Nuance in een haast hysterisch debat over religieus geweld is vaak te lastig en confronterend voor mensen die zoeken naar eenvoudige duiding.

Hystersich debat

Afstand tot geweld en religie

Maar wat mij fascineert is dat in presentaties en debatten een – wat ik maar even noem – ‘dubbele desidentificatie’ plaatsvindt die veel zegt over hoe wij als moderne mensen onszelf graag zien en over hoe wij ons verleden willen zien. Perspectieven op religie, religieus geweld en op de vermeende gekte van gelovigen zegt ook, en misschien wel vooral, iets over ons moderne, seculiere, tolerante zelf. Allereerst is er een afstand tot geweld. Geweld is afkeurenswaardig, slecht, moet je niet doen, nooit doen, je moet het vooral verwerpen als mogelijkheid en er slechts van genieten wanneer het in games of films wordt verbeeld om de badass een lesje te leren.

Lees ook het artikel van Lucien van Liere: ‘Hoe religieus is religieus geweld?’

Maar er bestaat ook afstand tot religie. Gelovigen doen dingen die rationele, moderne mensen niet meer doen. Ze zijn anders. Dat komt omdat ‘ze’ gehoorzaam zijn aan God, eerder dan dat ‘ze’ de stem van de tolerante rede volgen. Religieus geweld is dan geweld gepleegd door mensen die hun rede niet gebruiken maar gehoorzaam doen wat zij denken dat God van hen vraagt, al is dat anderen discrimineren, van hun vrijheid beroven of zelfs vermoorden. Religieus geweld is zo irrationeel onrecht. Waar komt dit beeld vandaan?

Het is aan de mens zelf

Er was een tijd dat het gek was om niet in God te geloven. Die tijd ligt achter ons. De denkkaders zijn veranderd en de manier waarop wij als mensen naar onszelf kijken is dat ook. Op zich zijn we niet minder gelovig geworden; we zijn vooral in andere zaken gaan geloven. We hechten meer waarde aan dingen die we van fundamenteel belang achten voor onze samenleving: vrijheid van meningsuiting, tolerantie en gelijkheid. Dit heeft ermee te maken dat moderne mensen ervan overtuigd zijn dat niet een God of hogere macht de wereld stuurt, maar dat dit aan de mens zelf is. Als je zo redeneert is geloven in een God pas ‘gek’ wanneer dit betekent dat je hiermee je ‘zelf’, je eigen zelfontplooiing en ontwikkeling tekort doet. Dat je, populair gezegd, niet ‘trouw’ bent aan jezelf.

Wie is er gek?

Maar juist ons vertrouwen in jezelf en je ‘eigen’ nuchtere verstand bepaalt wat we normaal vinden. Wat afwijkt en wie gek is, is dus vooral een product van onze zelfverbeelding. Wat zegt de populaire mening dat het vreemd of gek is om in God te geloven? Nu, deze mening zegt niet zoveel over het geloof zelf maar vooral over het perspectief waarop iemand naar dit geloven kijkt. Zo presenteert de student ‘religie’ als het ultieme tegenover van de moderne zelfverbeelding: religie is intolerant, onvrij, autoritair (en dus niet democratisch), vrouwonvriendelijk en homofoob. Daarmee projecteren we alle moderne nachtmerries prachtig op dat wat we denken niet meer te zijn: gek en religieus.

Religie is wat wij niet zijn: autoritair en gewelddadig

Wanneer in dit ‘frame’ religie wordt ‘verklaard’, pogen velen om geloof te begrijpen vanuit de persiflages waartoe God in de Nederlandse cultuur is gereduceerd. Van Michelangelo’s halfnaakte man met grijze baard tot een soort cadeautjes gevende grijsaard à la Sinterklaas. Geloven in zo’n vent is niet alleen irrationeel maar ook volstrekte waanzin en behoort tot het rijk van de sprookjes. Toen ik eens studenten vroeg ‘God’ te beschrijven, kwamen deze beelden flagrant bovendrijven.

De godsvraag

Toch zijn er talloze, ook zeer rationele denkers, die zich over de godsvraag hebben gebogen en voorbij de schimmige iconografie van de westerse cultuur wagen te denken. God is dan niet zozeer een oude man maar vooral de bron van het goede dat buiten menselijke oordelen over goed en kwaad ‘bestaat’. De kernvraag hierbij is: op grond van welke principes kunnen we het leven nog goed noemen wanneer er geen goedheid bestaat die zich niet laat gezeggen door wat mensen goed vinden?

Als God niet meer kan bestaan, verzanden we dan niet in een wispelturige, postmoderne wereld waarin wat goed is afhankelijk is van taal, legitimatie en de overtuigingskracht van wie het voor het zeggen wil hebben? Kunnen zo niet de gruwelijkste massamoorden en martelingen uiteindelijk ‘goed’ worden genoemd? Daarbij: wordt geweld niet bijna altijd door de plegers ‘goed’ genoemd of tenminste vergoeilijkt? Hiermee is dan de uitdaging gegeven aan de moderne seculiere rechtsstaat om toch na te denken over wat haar wet eigenlijk rechtvaardigt. En laten we hopen dat niet ‘het volk’ in het perspectief van de staat bepaalt wat ‘goed’ is.

Je prachtige zelfbeeld

De studente die met een botte bijl inhakt op religieuze praktijken die niet bij haar zelfbeeld behoren als tolerante, hoogopgeleide, witte, pacifistische westerling, legt onbewust een zenuw bloot. Of je nu vanuit het geloof in God, tolerantie, gelijkheid, Allah of Boeddha de vrijheid van anderen wil beknotten of geweld ‘goed’ noemt: andersheid is voor iedereen problematisch.

Anders-zijn is een probleem

Maar wanneer wie gek is monddood wordt gemaakt, keert de maatschappij zich tegen zichzelf. Gekke gelovigen zijn van evident belang voor het functioneren van de samenleving omdat zij niet vanzelfsprekend rationeel en tolerant zijn. Ze blijven de vraag stellen naar wat goed is. Gekke gelovigen zijn interessant, al was het maar vanwege de krankzinnige praktijken die niet zelden onderdeel zijn van hun eigen tradities. Of al was het maar om lekker op religie in te kunnen hakken en zo je prachtige zelfbeeld onkritisch te kunnen bevestigen.

Wil je meer weten, je verder verdiepen? Volg de gratis cursus Religie&Geweld van degrotevragen.nl.

LEES MEER

mm
Lucien (L.M.) van Liere is werkzaam als religiewetenschapper en universitair hoofddocent aan de Universiteit van Utrecht. Hij doceert en publiceert hij over de rol van religies in contexten van gewelddadig conflict. Van Liere studeerde theologie in Brussel en Leiden en filosofie in Amsterdam (UvA). Hij promoveerde aan de Protestantse Theologische Universiteit op een onderzoek naar Hannah Arendt, Theodor Adorno en Karl Barth. Hij doceerde meer dan zes jaar systematische theologie, westerse filosofie en conflict studies aan de Sekolah Tinggi Teologi Jakarta, in Indonesië.
Meer van Lucien van Liere
Aantal reacties: Oeps, nog geen reacties. Wees de eerste die reageert!