Jan Terlouw: Vrijheid wereldwijd? Het kán!

Home | Jan Terlouw: Vrijheid wereldwijd? Het kán!

Kunnen wij, nu in onze tijd, zorgen voor vrijheid en vrede wereldwijd? Ja, meent oud-politicus en schrijver Jan Terlouw. “Het kán! We hebben de middelen, we hebben de rijkdom én we hebben de bereidheid.” Dat zei hij afgelopen maandagavond in het Dominicanenklooster in Zwolle. Terlouw gaf daar, in de aanloop naar Bevrijdingsdag, een zogeheten Vrijheidscollege. Over de oorlogsjaren, die hij bewust meemaakte. Over de problemen rond het realiseren van vrijheid. Maar vooral over de waarde van vrijheid.

Het werd een avond vol prachtige uitspraken. Zoals deze: “Wie ademhaalt, vindt dat niet bijzonder. Pas wanneer je in ademnood verkeert, weet je hoe bijzonder ademhalen is. Met vrijheid is dat niet anders. Je leert vrijheid pas écht waarderen als je het hebt moeten ontberen”. Mooier dan dit kon de intussen 86-jarige Terlouw het vermoedelijk niet zeggen. Dat Terlouws college populair was, bleek uit het aantal gereserveerde kaarten. Ruim 500, goed voor een bijna afgeladen kloosterkerk vol mensen van alle leeftijden. De man van het ‘touwtje uit de brievenbus’, benadrukte dat het belangrijk is dat we blijven leren van het verleden. “De geschiedenis herhaalt zich nooit precies, maar wat vandaag gebeurt kan niet los worden gezien van de geschiedenis.”

Denk jij dat vrede wereldwijd mogelijk is? Reageer hier.

Four Freedoms

Terlouw gebruikte de zogeheten ‘Four Freedoms’ als kapstok voor zijn college: vrijheid van meningsuiting en godsdienst, en vrijwaring van gebrek en vrees. Het was de Amerikaanse president Roosevelt die deze vier ‘essentiële vrijheden voor ieder mens’ formuleerde in 1941. Zelf ondervond Terlouw de ‘ademnood’ van het niet-vrij zijn aan den lijve tijdens de oorlogsjaren van 1940-1945. Hij was acht toen de Duitsers ons land binnenvielen en dertien toen Nederland bevrijd werd, vertelde hij in Zwolle. Een tijd die op geen enkele manier te vergelijken is met ons leven van nu. “In die tijd was er geen vrijheid van meningsuiting, of vrijheid van religie. Gebrek was er wél. En angst was normaal.”

“Wie ademhaalt, vindt dat niet bijzonder. Pas wanneer je in ademnood verkeert, weet je hoe bijzonder ademhalen is. Met vrijheid is dat niet anders”

In 1941 dacht en zei Roosevelt dat een wereld gebaseerd op de door hem geformuleerde ‘vier vrijheden’ bereikbaar zou zijn “in onze eigen tijd en generatie”. Een droom die niet reëel bleek, schetste Terlouw. De geschiedenis laat zien hoe moeilijk het is om werkelijk wereldwijde vrede en vrijheid te realiseren. “Toen we na de oorlog hoorden van de verschrikkingen die hadden plaatsgevonden in de vernietigingskampen, zeiden we tegen elkaar: dat nooit weer.” Maar de Koude Oorlog brak uit, in Rusland had je nog steeds de goelags en in de jaren ’90 vonden er verschrikkelijke dingen plaats in voormalig Joegoslavië. En nog steeds vinden tal van verschrikkingen plaats, bijvoorbeeld in Syrië. Waarop hij verzuchtte: “Moet de mensheid worden afgeschreven?”

Nog ieder jaar herdenken we de (oorlogs)doden en vieren we de vrijheid. Toch lijken mensen onverbeterlijk. Moet de mensheid worden afgeschreven, vraagt oud-politicus Jan Terlouw zich af?

Hoe absurd kun je zijn?

Dat het niet lukt om wereldwijd vrijheid te realiseren, is een kwestie van macht en belangen, stelt Terlouw vast. En van keuzes die niet uit te leggen zijn. Hij kreeg de lachers op zijn hand met dit voorbeeld: “We financieren de wapenhandel die wapens levert aan landen die deze zelf niet maken kunnen. Dan schieten mensen elkaar aan flarden met die wapens. En vervolgens financieren we Artsen zonder Grenzen om die mensen weer op te lappen. Hoe absurd kun je zijn?” Ook vrijwaring van gebrek is lastig te realiseren, denkt Terlouw, omdat ‘het kapitaal’ daarin geen enkele interesse heeft. “De ontwikkelde wereld eigent zich twee derde van alle voedsel toe. Er is bij ons een enorm overschot aan voedsel, terwijl elders in de wereld grote armoede heerst.” Zolang we dat niet oplossen, zal er altijd ergens gebrek blijven.

Volg jij ons al op Facebook? Klik hier om te volgen!

“De afwezigheid van één van de ‘vier vrijheden’ van Roosevelt, leidt al snel tot oorlog”, aldus Terlouw. Om in één adem de Franse filosoof Montesquieu aan te halen, die zei: Je bent vrij als je kunt doen wat je móét doen. Eentje om over na te denken. Volgens Terlouw begint streven naar vrijheid bij het verankeren van de ‘vier vrijheden’ in de rechtstaat en grondwet. Om de vrijheid te beschermen is een belangrijke rol weggelegd voor overheden. Terlouw: “De overheid is er voor de zwakkeren, óók de sociaal zwakkeren”. Democratieën en onderwijs zijn belangrijke kaders voor vrijheid, meent de oud-politicus. “Essentieel voor vrijheid is onderwijs, maar essentieel voor goed onderwijs is democratie.” Volgens hem kan een dictatuur niet bestaan in een open, belezen en betrokken samenleving. “Macht staat altijd op gespannen voet met vrijheid. Daarom moet macht altijd tijdelijk zijn en gecontroleerd.”

De essentie van oorlog is, dat er geen wet meer is, aldus Jan Terlouw. Dan zijn mensen meteen op het verkeerde pad.

De wet is het mooiste wat we hebben

Ook goede wetgeving is een belangrijke voorwaarde voor vrijheid. “De essentie van oorlog is, dat er geen wet meer is. Dan zijn mensen meteen op het verkeerde pad. Maar als er wetgeving is en democratische orde, stijgt de publieke moraal.” Volgens hem tonen tal van veranderingen die in de afgelopen eeuw(en) plaatsgevonden hebben dit aan. De afschaffing van de slavernij en publieke executies op het marktplein, en een sterk verbeterde omgang met dieren, om er een paar te noemen. Toch zien wij de wet vaak als negatief. Spijtig, vindt Terlouw. Hijzelf houdt van het joodse feest en principe Simchat Thora: de vreugde der wet. “De wet is het mooiste wat we hebben. Zonder de wet gelden de wetten van de jungle.” Dat zie je volgens hem bij de vrije markt: “Die is niet vrij. Binnen de vrije markt gelden de wetten van den jungle; zijn het de sterkste partijen die dicteren.”

“Vrijheid is ook de toekomst. Het gaat niet alleen om nu, het gaat ook om onze kinderen en kleinkinderen. Dus: jongeren, laat je horen!”

“Hoe voorkomen we oorlogen? Dat was een grote vraag in 1945”, aldus Terlouw. “En ja, je kunt dan denken aan armoedebestrijding, aan delen en aan de bereidheid tot verzoening.” Toch komt het volgens hem vooral aan op willen leren van de geschiedenis. En alert zijn, met elkaar. “Bedreiging komt niet altijd van buitenaf. Tegenwoordig komt bedreiging nogal eens van binnenuit.” Kortetermijndenken is bovendien funest, benadrukte Terlouw. “Vrijheid is ook de toekomst. Het gaat niet alleen om nu, het gaat ook om onze kinderen en kleinkinderen. Dus: jongeren, laat je horen! Het is júllie toekomst!”

Gertjan Bijzet

Gertjan Bijzet is redacteur van De Grote Vragen. Hij studeerde Journalistiek in Ede en werkte daarna als journalist voor een regionaal persbedrijf. Ook was hij als communicatiemedewerker verbonden aan een vakorganisatie en twee hogescholen. De redactie van De Grote Vragen bestaat uit mensen met hart voor jongeren en hun grote (levens)vragen. De Grote Vragen is een initiatief van ForumC, centrum voor vraagstukken op het snijvlak van wetenschap, samenleving en geloof.

Laat een reactie achter





Ontvang wekelijks een portie denkvoer in je mailbox.

Zo blijf je op de hoogte van nieuwe artikelen, video's, podcasts en cursussen.