fbpx

Waarom rituelen goed voor ons zijn

Home | Waarom rituelen goed voor ons zijn

Rituelen zijn iets van vroeger, toch? Die kennen we namelijk vooral uit de kerk, of van oude godsdiensten waarmee we intussen afgerekend hebben. Ja, ook nu heb je nog gelovigen die rituelen uitvoeren (bidden, vasten, dopen, trouwdiensten en zo) en topsporters zijn stiekem ook vaak bijgelovig. Maar verder? Toch zijn rituelen goed voor ons, schrijft Melle de Vries. Hij is beleidsdirecteur de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Ruimte laten voor (elkaars) rituelen komt onze samenleving ten goede, denkt hij.

Een beetje zweverig?

Onlangs werd mijn aandacht getrokken door de titel van een nieuw boek. Of eerlijk gezegd, het boek werd me door een goede vriend onder de aandacht gebracht. Was het nu de titel van het boek óf de auteur, waardoor ik het boek wilde kopen? De naam van de auteur bracht positieve leeservaringen naar boven, dat wel. Maar het was toch vooral de titel: ‘Rituelen. Waarom we niet zonder kunnen’. De naam van de auteur is Herman de Dijn, emeritus hoogleraar filosofie.

Toen ik jonger was had ik minder met rituelen, maar nu dus wel. Wat is dat dan? Zijn rituelen niet iets van vroeger? Of erger nog, een beetje zweverig? Een ritueel is volgens de definitie ‘een opeenvolging van handelingen in een bepaalde volgorde en op een welbepaalde plaats’. Maar staat een ritueel dan niet haaks op onze hedendaagse vrijheid om zelf na te denken en om ons leven zelf in te richten? En zijn rituelen niet vooral iets voor religieuze mensen of mensen die vastgeklonken zijn aan tradities?

Lees ook: Bewijst de geschiedenis dat religie tot geweld leidt?

Voor veel mensen zijn rituelen iets van vroeger, of van gelovigen of hooguit van bijgelovige topsporters. Maar klopt dit beeld wel? Of zijn rituelen overal en hebben ze een waardevolle rol?

Rituelen zijn overal

Om te beginnen: rituelen zijn overal. Denk maar aan je eigen ochtendritueel, de gewoontes op je werk, de manier waarop je omgaat met bijzondere feestelijkheden en andere gewichtige gebeurtenissen. Sterker nog, je mist het ritueel als het plotseling doorbroken wordt en dat zou je zomaar uit balans kunnen brengen. Rituelen zijn dragers van een cultuur en gewoontes slijten er zo maar in. Of we het nu willen of niet, we passen ons heel gauw aan de heersende gewoontes aan. Rituelen geven dan ook een stuk houvast. Niet voor niets luidt de ondertitel van het boek ‘Waarom we niet zonder kunnen’.

Rituelen versus vrijheid

Zelf raak ik steeds meer overtuigd dat de schijnbaar ongelimiteerde vrijheid van deze tijd haar beperkingen heeft. Niet alleen in de zin dat de vrijheid van de één altijd rekening heeft te houden met de vrijheid van de ander. Maar vooral ook in die zin, dat het hameren op vrijheid ook dwang met zich mee kan brengen. Of zoals De Dijn het zegt: “Het postmoderne ‘vrijheidsregime’ wordt paradoxaal genoeg zelf gekenmerkt door dwang, en wel een dubbele dwang. Allereerst de dwang van de vrijheid zelf, waar Sartre over spreekt en die zich manifesteert in de noodzaak om voortdurend te kiezen en te ageren. [Maar er is ook] de dwang van het conformisme aan het postmoderne vrijheidsregime zelf.”

In een samenleving kunnen we misschien wat minder tamboereren op vrijheid en meer oog hebben voor wat ons samenbindt. Met alle diversiteit en polarisering in onze samenleving, kunnen rituelen een heel belangrijke rol spelen. Dat vraagt wel dat we beseffen a) dat het leven niet om het eigen ‘ik’ draait en b) dat het ‘ik’ opgenomen is in een groter, niet helemaal te bevatten geheel. Daar hoef je echt niet ‘gelovig’ voor te zijn.

Lees en luister: Ruben van Zwieten pleit voor verbeeldende taal

Rituelen
In een samenleving ontstaat vaak pas oog voor wat ons samenbindt bij grootschalige gebeurtenissen die op veel mensen impact hebben. Bijvoorbeeld de ramp met de MH17.

Drie pluspunten

Hoe kunnen rituelen nu behulpzaam zijn? Ik kan absoluut aanraden om het boek van De Dijn te lezen, maar laat ik proberen drie pluspunten te formuleren:

  1. Rituelen kunnen helpen om het onzegbare te benoemen, in vreugde én verdriet. We hebben soms geen woorden bij een ingrijpende gebeurtenis of iets (mysterieus) dat onze raakt. We kunnen onze beperkingen erkennen. Niet alles is rationeel of wetenschappelijk te benoemen of te verklaren. Dan kan een bepaald gebaar, een vaste uitdrukking, een bos bloemen, een gedicht of een lied helpen.
  2. Rituelen kunnen ons verbinden met anderen, in heden en verleden. We kunnen samen met anderen, op een bepaalde manier en op specifieke momenten, feestvieren. Of ons met een bepaald herdenkingsritueel of door een monument verbonden voelen met mensen die eerder geleefd hebben. Het is goed om te beseffen dat we niet alleen en voor onszelf op de wereld zijn.
  3. Rituelen kunnen ons verbinden met een traditie waarin betekenis/waarde/zin wordt doorgegeven. Dat begint al met gewoontes in het gezin/huis waar je opgroeit, maar ook op de school en sportvereniging waar je naartoe gaat. Gelukkig hoeven we niet alles opnieuw te ontdekken of uit te vinden, maar kunnen we voortborduren op wat anderen voor ons al ontdekt hebben.
Dodenherdenking
Rituelen kunnen helpen om het onzegbare te benoemen, in vreugde en verdriet, schrijft Melle de Vries. Ook kunnen rituelen ons verbinden met anderen, in heden én verleden.

Ruimte laten

Onze gewoontes of rituelen moeten niet dogmatisch of star worden. Dogmatisch betekent: gebaseerd op strenge leerstellingen en daarom niet vatbaar voor discussie. Het blijft belangrijk om door te geven met welk doel of met welke reden iets gebeurt. We hoeven in een samenleving niet allemaal dezelfde rituelen te hebben. Maar we doen er wel verstandig aan om ruimte te laten voor de rituelen van een ander, van een andere groep.

Rituelen kunnen ons bij uitstek helpen om ons te positioneren in een groter geheel. Ze kunnen ons ontvankelijk maken voor een waarheid die groter is dan wijzelf, voor het mysterie en voor verwondering. Rituelen zijn in de woorden van De Dijn “wachtkamers voor of vensters op wonderen, betekenissen die fascineren en het leven zin geven.”

Melle de Vries

Melle de Vries studeerde informatica, bedrijfskunde en filosofie. Nu is hij werkzaam als beleidsdirecteur bij de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Ook is hij o.a. voorzitter van het bestuur van ForumC.

Laat een reactie achter





Ontvang wekelijks een portie denkvoer in je mailbox.

Zo blijf je op de hoogte van nieuwe artikelen, video's, podcasts en cursussen.