Leidt religie tot geweld?

Start | Zingeving | Leidt religie tot geweld?

Religie en geweld zijn universele en oeroude menselijke bezigheden. Al is niet helemaal duidelijk wanneer de mensheid begonnen is om aan religie te doen. Maar dat mensen elkaar altijd ijverig hebben mishandeld, vermoord, tot slaaf gemaakt of verkracht, is nauwelijks een discussiepunt. De vraag is: wat hebben religie en geweld met elkaar te maken, behalve dat ze door dezelfde soort worden gepraktiseerd? Kun je zeggen dat religie tot geweld leidt?

De vraag stellen is één ding, maar het valt nog niet mee om er een serieus antwoord op te geven. In dit artikel wil ik een paar problemen benoemen die opdoemen bij het beantwoorden van deze vraag. Het gaat om de volgende aspecten: apologetiek, definities en correlaties.

Vergelijkingen gaan snel mank

Eerst apologetiek. Daarmee bedoel ik in dit verband: gericht zijn op verdediging van je eigen standpunt, zonder goed de zaak van alle kanten te bekijken en de standpunten van anderen tot je door te laten dringen. Discussies over religie en geweld verzanden zomaar in een soort kwaliteitsvergelijking tussen verschillende religies. Of tussen religie en atheïsme. Zulke vergelijkingen gaan al snel mank. Ze zijn namelijk te vaak bedoeld om de eigen levensbeschouwing voor te stellen als superieur. Ik noem twee voorbeelden.

Voorbeeld 1: “Er is nog nooit iemand vermoord uit naam van het atheïsme. Maar religies…”. De suggestie is duidelijk: religies verpesten de boel voor iedereen. Maar dat is een oneerlijke vergelijking, zoals ik hier al eens heb uitgelegd. Atheïsme (dat is: niet in een god geloven) staat namelijk niet tegenover ‘religie’, maar tegenover theïsme (dat is: geloven in minstens één god). Atheïsme en theïsme zijn filosofische standpunten. Dat zegt echter nog niets over het gedrag van mensen. Anders gezegd, hoe ze hun overtuigingen toepassen in hun leven. Wil je daarom religie vergelijken met atheïsme, dan moeten we kijken naar atheïsme als historisch en cultureel fenomeen. Bijvoorbeeld zoals het zich heeft gemanifesteerd in het vaak extreem gewelddadige en onderdrukkende communisme van de 19e en 20e eeuw.

Historisch klopt er weinig van de stelling dat het christendom niet gewelddadig is en de islam wel, meent Stefan Paas. Ook christenen hebben veel geweld gepleegd, denk bijvoorbeeld aan de kruistochten.

Vrijbrief om geweld te plegen

Voorbeeld 2: “De islam is een gewelddadige godsdienst, maar het christendom niet. Moslims die geweld plegen doen gewoon wat hun profeet Mohammed ook deed. Christenen die geweld plegen gaan daarentegen recht tegen Jezus Christus in”. Historisch klopt hier weinig van: christenen hebben enorm veel geweld gepleegd, en geweld gerechtvaardigd met theologische argumenten. Denk aan de kruistochten, het kolonialisme, de slavernij en het apartheidsregime. Verder is het niet eerlijk een religie voor te stellen alsof die geen ontwikkeling en interpretatie kent. Religieuze teksten worden honderden jaren lang overgeleverd en telkens opnieuw geïnterpreteerd en toegepast. Het gros van de moslims beschouwt het historische voorbeeld van Mohammed niet als vrijbrief om hier en nu geweld te plegen. Andersom is het historische voorbeeld van Jezus voor christenen lang niet altijd een belemmering geweest om geweld te plegen, als in hun ogen de tijd daarom vroeg.

Dus laten we hier proberen uit de sfeer te blijven van ‘religie is fout; atheïsme is goed’ of ‘mijn religie is goed en alle andere fout’. Zulke benaderingen zijn meestal te veel gericht op het verdedigen van de eigen overtuiging om integer te zijn. Ze lijken vooral bedoeld om het kwaad op de ‘ander’ af te schuiven. Zo bezien kunnen ze zelfs het geweld in de wereld verergeren. Immers, zodra we bepaalde groepen of stromingen (gelovigen, ongelovigen, moslims, etc.) kunnen aanwijzen als dé oorzaak van het meeste geweld in de wereld, is het logisch dat we zulke groepen of stromingen gaan bestrijden. Vanaf dat punt is het maar een kleine stap naar actieve discriminatie of onderdrukking. De geschiedenis is vol met voorbeelden.

Wat is religie precies?

Dan het tweede aspect, de definitie van religie. De vraag naar de relatie tussen religie en geweld is ongelooflijk ingewikkeld. Dat heb ik hier al eens beschreven. ‘Religie’ is namelijk net zoiets als ‘politiek’ of ‘cultuur’. Wat is het precies, waar begint het en waar houdt het op? Lastig te zeggen. Wetenschappers spreken over een ‘sociale constructie’. Juist omdat het begrip ‘religie’ zo ongelooflijk flexibel is, en tamelijk vaag, maakt dat je er zoveel kanten mee op kunt. Je kunt rustig beweren dat alle gewelddadige ideologieën, inclusief atheïstische, toch ‘eigenlijk’ religieus zijn. Maar je kunt ook beweren dat degenen die een verband leggen tussen religie en geweld, nooit ‘echt’ snappen wat religie is. Of dat ‘religie’ juist tot geweldloosheid leidt, en dat alle religieuze rechtvaardigingen van geweld dus geen ‘echte’ religie zijn. Die vaagheid houdt het debat levendig, maar tot veel resultaat leidt het niet.

Beweren dat religie de wortel is van alle kwaad maakt ons blind voor het geweld dat is aangericht in naam van andere gewelddadige ideologieën, zoals bijvoorbeeld in de Volksrepubliek China onder Mao Tse-Tung.

In de derde plaats: correlaties (samenhangen) zijn niet per se oorzaken. Mensen zijn ingewikkelde wezens en ze zijn nooit alleen maar ‘religieus’. Er spelen altijd andere factoren mee. Neem Dirk van U. die meende dat God hem de opdracht had gegeven oud-minister Els Borst te vermoorden. Dat lijkt een duidelijk religieus motief. Het heeft echter een andere kant, want welke mensen horen vooral dit soort goddelijke stemmen? Dat zijn doorgaans mensen met een psychiatrische stoornis. Religie speelde wel degelijk een rol bij Dirk van U., maar zou hij ongevaarlijk zijn geweest zonder zijn religieuze overtuigingen? Dat ligt niet voor de hand.

Niemand heeft het laatste woord

Zo geldt in bredere zin dat de maatschappij nu eenmaal geen experiment is waarin je de factor ‘religie’ kunt isoleren. We kunnen ook geen ‘re-run’ van de geschiedenis doen zonder religie, om zo te kijken of er dan minder geweld zou zijn geweest. Kortom, de vraag of religie tot geweld leidt, lijkt mij niet te beantwoorden. De begrippen zijn te vaag en de correlaties te onbestemd. Laat staan dat we een oorzakelijk verband zouden kunnen aanwijzen tussen religie en geweld.

Beweren dat religie de wortel is van alle kwaad maakt ons bovendien blind voor het geweld dat is aangericht in naam van nationalisme of andere gewelddadige ideologieën. Tegelijk is het ook duidelijk dat veel geweldplegers wel degelijk religie hanteren als rechtvaardiging voor hun geweld. Ook is het goed mogelijk dat religieuze overtuigingen een rol spelen in het ‘fixeren’ van geweld: mensen kunnen er star van worden, ontoegankelijk voor kritiek of correctie. Daarom moeten religies openstaan voor kritiek van buitenaf, juist omdat zij geloven dat hier en nu niemand het laatste woord heeft.

Stefan Paas

Stefan Paas is theoloog en publicist. Hij is hoogleraar missiologie en interculturele theologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en hoogleraar missiologie aan de Theologische Universiteit Kampen. Weekblad Elsevier gaf hem al eens de titel ‘denker die ertoe doet’.

1 reactie

  1. Maartenvt op 7 januari 2020 om 11:40

    Ik denk dat u het begrip religie nog iets ruimer moet zien. Wanneer we leiders als Mao of Stalin of Kim Jung Un volgens hun aanhang zouden promoveren tot halfgod, waar zowat elke belangrijke grote despoot in geslaagd is, dan is het maar de vraag of de honger van een groot deel van de bevolking naar een volledig geromantiseerde externe autoriteit als houvast, niet op dezelfde wijze wordt gemanifesteerd in deze zogezegd atheïstische regimes.
    Ik denk dat we pas kunnen spreken van een echt atheïstische samenleving wanneer een kritische massa van de bevolking het goed heeft en psychisch goed functioneert en emotioneel veerkrachtig is.
    Hoe meer de wereld voor mensen onvoorspelbaar en onberekenbaar is, met daarnaast verschillende emotioneel onveilige ervaringen vooral in de kindertijd, hoe groter de existentiële angst, en hoe groter de drang naar houvast, surrogaat geluk, defensie en mentale distractie.
    Religie kan enkel voet aan de grond krijgen wanneer voor mensen een groot stuk van de werkelijkheid (actualiteit en geschiedenis) wordt verborgen of verdraaid.
    Ik geloof ook dat de angst, die de voedingsbodem is voor religieuze denkbeelden, een epidemie is die dmv 2 belangrijke politieke factoren kan worden ingedijkt: welvaartsverdeling en een niet-ideologisch degelijk integratief onderwijssysteem .
    Het is dan ook normaal dat een samenleving waar een grote mentale stolp van religieus denken en handelen over staat, veel meer te maken zal krijgen met geweld en egoïstische overlevingsdrang, omdat radicaal religieuze systemen een symptoom zijn van grote onzekerheid en kwaadheid.

    In die zin moeten we ook een schijnbaar atheïstische cultuur als de bankenwereld ook als potentieel religieus beschouwen. In the City in Londen manifesteert zich dat bijvoorbeeld duidelijk. De graaicultuur gaat daar gepaard met een zeer groot primair gedrag en druggebruik. Maar stoelt ook op levensbeschouwelijke dogma’s van een zeer enge interpretatie van het darwinisme waarbij het leven wordt herleid tot eten en gegeten worden. Dit toont aan dat een fundamentele emotionele onzekerheid ipv naar religieus gedrag, ook gekanaliseerd kan worden in een roes van hyperfocus op een job in functie van verrijking, narcistische waanbeelden, en allerhande emotionele distractiedrang door middel van bvb orgasmedrang en drugmisbruik.

    Voor de volledigheid moet religie dan ook gekaderd worden binnen verslavingsproblematiek. Een verslaving is voor de onzekere mens de strohalm boven een afgrond. Verwachten dat mensen deze vrijwillig lossen zonder zicht op vaste grond is onrealistisch. Zelfkritische religie is dan ook een contradictio in terminis zoals de zelfbewuste alcoholicus.
    Vrijheid zal steeds moeten komen vanuit de meest emotioneel stabiele laag van de bevolking die over het nodige zelfvertrouwen beschikt, ahw een intern kompas, waarmee eigenlijk ieder mens uitgerust is. Als mensen niet gebruuskeerd worden of geïndoctrineerd, maar gerespecteerd en zachtmoedig opgevoed tot relationeel vaardige mensen, zullen ze geen externe autoriteit of surrogaat nodig hebben om zich veilig en gelukkig te voelen en met vertrouwen naar de wereld te kijken, zonder de integriteit van anderen te willen schaden. Een utopisch beeld weliswaar, maar potentieel aanwezig in de mens.

Laat een reactie achter





Ontvang wekelijks een portie denkvoer in je mailbox.

Zo blijf je op de hoogte van nieuwe artikelen, video's, podcasts en cursussen.