Zelfs als er geen God is…

Start | Zingeving | Zelfs als er geen God is…

Deze week zetten we de vraag centraal of (er een) God bestaat. Die vraag kun je heel wetenschappelijk aanvliegen, waarbij je op zoek gaat naar bewijs voor Gods bestaan. De zelfbenoemde ‘Theoloog des Twitterlands’ Alain Verheij kiest liever een andere route. Namelijk, vanuit de vraag: stel dat er geen God is, wat heb je dan aan je geloof? Wordt dan de religieuze traditie waar je als gelovige deel van uitmaakt niet waardeloos? Nou, nee, betoogt Verheij. Volgens hem is religie – meer specifiek: het christendom – in alle gevallen waardevol voor mensen.

Als theoloog krijg ik zo af en toe de confronterende vraag: “Maar stel je voor dat je ongelijk hebt, en er geen God is. Heb je dan niet het gevoel dat je dit allemaal voor niets hebt gedaan?” Een logische vraag. Tenminste, zolang je de waarde van een religieuze traditie – in mijn geval het christendom – laat afhangen van de waarheidsvraag. Maar dat doe ik niet.

Ik houd van het christelijk geloof. Niet omdat ik denk dat dit geloof het állerbeste, meest rationele en overzichtelijke en verlichte wereldbeeld presenteert. Wel omdat ik ervan overtuigd ben dat het christendom mensen kan helpen om voluit mens te zijn en in harmonie te leven met zichzelf, God-en-het-leven en de medemens. Drie voorbeelden hiervan zijn mij het meest dierbaar: de verhalen, de rituelen en de gemeenschap.

1. De verhalen

Elke christen beschikt over een bundel boeken – de Bijbel – waarin een overvloed aan verhalen staat. Heilige verhalen noemen we dat. Daarmee bedoelen we dat de verhalen in dit boek een speciale plek in onze levens hebben. Het zijn verhalen over onwaarschijnlijk genadige mensenvrienden, over slavenvolken die bevrijd worden én over indrukwekkende koningen die heel domme en asociale dingen doen. Elk aspect van het mens-zijn komt in de Bijbel voor. Dit is, onder andere, de boodschap die uit de Bijbelse verhalen naar voren komt:

Ieder mens -slaaf of koning, weduwe of priester, asielzoeker of prinses-
heeft het verlangen en het recht om zich gekend en geliefd te weten,
kan de neiging hebben om de ander slecht te behandelen,
is voor God gelijkwaardig en moet dat voor ons dus ook zijn,
en heeft de eigen verantwoordelijkheid om in liefde te leven.
Geen mens ontsnapt aan het lijden –
maar geen mens hoeft te verdrinken in de wanhoop.

Dit soort wijsheden zijn in de Bijbel grotendeels in verhalen verpakt. Marketingjongens anno 2018 begrijpen waarom: ‘storytelling’ is dé manier om je bericht te laten landen in het hart van je publiek. Mede daarom hebben Bijbelverhalen het al meer dan 2000 jaar uitgehouden. En mede daarom worden ze nog altijd minstens elke zondag verteld in kerken overal ter wereld.

Verhalen Bijbel

Verhalen vertellen – storytelling – is dé manier om een boodschap te laten landen in het hart van je publiek. Om die reden is de Bijbel nog steeds relevant, aldus theoloog Alain Verheij.

In de loop van die 2000 jaar hebben al die verhalen over mensen als Mozes, Debora, Petrus en Maria de levens van ontelbaar veel gelovigen gekleurd. De levensverhalen van mijn voorouders raakten vervlochten met de levensverhalen van de mensen in dat oude boek. Zo ontstond een beproefde, gelaagde narratieve traditie. Zelfs als er geen God is, zal ik blijven doorgaan met vertellen.

2. De rituelen

We hebben allemaal momenten in ons leven waarop we extra stilgezet worden door dankbaarheid, angst, afscheid of een nieuw begin. Alleen maar lachen of huilen voelt dan niet officieel genoeg. Constant praten en analyseren voelt op die dagen te plat. Je wilt iets ertussenin: je wilt een kruispunt op je levensweg markeren. Daarvoor zijn rituelen, en dat is toevallig de specialiteit van religies.

Misschien ook interessant: God bewijzen? Waarom zou ik?

Toen ik geboren was, lieten mijn ouders mij dopen. Zij lieten mij trots zien aan de kerkelijke gemeenschap om hen heen. De dominee goot water over mijn babyhoofdje heen als teken dat ik vanaf toen was ingebed in die fijne gemeenschap. En als teken dat ieder mens weleens het water aan de lippen komt te staan, maar dat ik moet vertrouwen dat ik nooit zal verdrinken. Er klonken beloften zoals je die op een bruiloft ook hoort, mijn vader en moeder en ik werden toegezongen door vriendelijke medemensen en zo begon mijn verhaal met het christelijk geloof.

“Deze kant van religie heeft meer te maken met levenskunst dan met de theoretische vraag of God bestaat, wat die vraag dan ook concreet moge betekenen”

Dopen

Rituelen helpen ons om kruispunten op onze levensweg te markeren, schrijft theoloog Alain Verheij. 

Dat is de kracht van een ritueel: je hebt een hevige, existentiële emotie die een adres zoekt, en het ritueel helpt je daarin de weg te vinden. Zo is er het gebed om de dag of de maaltijd mee te beginnen of af te sluiten. Dan sta ik stil bij waar ik blij om ben, wat ik hoop, waar ik bang voor ben, met wie ik mij verbonden voel en spreek ik mijn goede voornemens uit. Er zijn in elke religie volwassenwordingsrituelen waarmee tieners hun eigen morele verantwoordelijkheid in een officieel moment op zich nemen en het einde van hun kindertijd vieren. Ook is de biecht, waarmee je in vertrouwen je gevoelens van schuld en schaamte bespreekbaar en hanteerbaar kunt maken. En er zijn vastenperioden, waarmee je los kunt komen van je gehechtheid aan het gejaagde, consumerende leven en je weer even kunt richten op wat er écht toe doet.

Deze kant van religie heeft meer te maken met levenskunst dan met de theoretische vraag of God bestaat, wat die vraag dan ook concreet moge betekenen. Ook als er geen God is, zal ik kinderen blijven dopen, jaarlijks blijven vasten in de aanloop naar Pasen en mijn dag beginnen en eindigen met een gebedje. Dat leeft bewuster, dat verdiept en verrijkt je tijd op aarde.

3. De gemeenschap

Kerken bestaan uit lokale groepen mensen die zich verzamelen rondom hetzelfde ideaal: dat van het ‘koninkrijk van God’. Het ideaal van: ‘de wereld kan en moet liefdevoller’. Vanuit hun hoop en dromen vertellen ze elkaar verhalen en voeren ze rituelen uit. Telkens willen ze zichzelf en elkaar voorhouden: we zijn hier niet alleen, ieder mens verdient onze belangstelling en de aarde moet een mooiere plek worden door hoe wij ons gedragen.

“Kerken bieden ons de mogelijkheid om de beste versie van onszelf te zijn, door ons te koppelen aan medemensen in de buurt”

Kerken bieden ons de mogelijkheid om de beste versie van onszelf te zijn. Ze koppelen ons namelijk aan medemensen in de buurt, stelt Alain Verheij.

Daarom vormen kerken mini-participatiesamenlevingen. Mensen chaufferen elkaar, zamelen geld in voor lokale en internationale behoeftigen. Er zijn koffie-ochtenden en eetgroepen waar iedereen welkom is. Er is een sociaal vangnet van leden die elkaar wekelijks zien, en in de gaten houden wanneer iemand al een tijdje niet aanwezig is geweest. Dit netwerk aan vrijwilligers en mantelzorgers is nog altijd een essentieel onderdeel van onze maatschappij. Zonder de religieuze structuren die ons helpen om te weten waarom, hoe en voor wie we waar kunnen zorgen, is het toch moeilijker om naar elkaar om te zien. Kerken bieden ons de mogelijkheid om de beste versie van onszelf te zijn, door ons te koppelen aan medemensen in de buurt.

Lees ook: Een zinvol leven? Of absurde zinloosheid?

Ook als God niet bestaat zou ik me graag aan geloof, hoop en liefde vasthouden en deze beproefde manier van gemeenschapsvorming in ere houden. Omdat we allemaal wel iets voor elkaar willen doen, maar soms door instanties zoals de kerk moeten worden geholpen om dat in een praktische vorm te gieten.

Tot slot

Stel je voor dat mijn traditie inderdaad ongelijk heeft, en de christelijke God niet bestaat. Heb ik dan alles voor niets gedaan? Natuurlijk niet. Ik heb met het beste handvat dat ik kon vinden geprobeerd om mensen (en mijzelf) te laten inspireren tot een bewuster, hoopvoller en liefderijker leven. Hoe kan dat ooit voor niets zijn? Het wordt tijd dat onze maatschappij religie opnieuw leert waarderen, en wel vanuit dit perspectief.

Vorige maand publiceerde uitgeverij Atlas Contact het boekje ‘God en ik’ van Alain Verhij. Het boekje neemt de volgende vraag als uitgangspunt: wat bezielt een 21e-eeuwse westerling om zich nog te verdiepen in verhalen over God? Volgens Verheij kunnen de vele verhalen in de Bjbel ons helpen bij onze zoektocht naar levensvragen. Ze geven duiding; al eeuwenlang putten mensen immers kennis, goede raad, hoop en troost uit de Bijbel? Meer informatie

Alain Verheij

Alain Verheij (1989) is schrijver, journalist, blogger, dominee en zelfbenoemd ‘Theoloog des Twitterlands’. Hij studeerde Theologie aan het Nederlands Gereformeerd Seminarie in Amersfoort en Bijbelstudies Universiteit Leiden. Verheij is gespecialiseerd in de Hebreeuwse Bijbel en Ugaritische taal en doet op dit moment promotieonderzoek naar dat laatste onderwerp aan de Universiteit Leiden. Verheij is lid van het 'Theologisch Elftal' van Trouw. Ook is hij één van de curatoren van de Blendle-rubriek 'Geest'. Verder publiceert hij voor en levert hij bijdragen aan diverse magazines, websites, kranten en een radiorubriek op Radio1.

1 reactie

  1. Henry Sonneveld op 5 maart 2020 om 21:48

    Ik vind het allemaal best wat je geloofd. Ik geloof ook wat. Maar te stellen dat het christendom DE weg zou zijn, gaat mij te ver. Ten eerste is het boek waar je je verhalen uit haalt herschreven door in 1 richting denkenden christenen. Waardoor je het waarheidsgehalte, op zijn minst, in twijfel zou kunnen trekken.
    Ten tweede, oorlog tussen christenen vanwege een andere interpretatie van datzelfde boek???
    Ten derde. Waarom??? Jij kan het op jouw manier misschien goed bedoelen. Maar dat is niet mijn ervaring met de totale doelgroep.
    Mijn verhaal geldt wat mij betreft overigens niet alleen voor christenen. Nogmaals, jouw verhaal klinkt op zich goed. Het gaat in mijn beleving vaak mis bij de mensen die anderen willen overtuigen. Thora, koran, bijbel, boek van boedha enz. Allemaal ongeveer dezelfde verhalen, 10 geboden, meerdere goden, of, zoals de christenen, bewust gereduceerd tot 1. We zijn allemaal mens. Als Mohammed in Eindhoven was geboren, had hij waarschijnlijker Piet geheten en vorige maand carnaval gevierd.
    We zijn producten van onze omgeving, en onze omgeving is, tot nu toe, onze wereld. Daar zijn we samen verantwoordelijk voor. Nu wordt ze in mijn beleving geestelijk stukgemaakt door niet gelijkgestemden die elkaar proberen te overtuigen van hun eigen gelijk. Als je dat kunt ben je slim.
    Maar volgens mij is het wijs… om ook het gelijk van anderen te kunnen of willen zien, om daar vervolgens samen een betere wereld mee te maken.
    Succes. ?
    Henry

Laat een reactie achter





Ontvang wekelijks een portie denkvoer in je mailbox.

Zo blijf je op de hoogte van nieuwe artikelen, video's, podcasts en cursussen.